Vibrato Nedir? Doğal Vibrato Nasıl Kazanılır?

Uzun tutulan bir nota bazen dümdüz durur, bazen hafifçe dalgalanarak canlanır. O dalgalanmanın adı vibrato: notanın perdesinin küçük ve düzenli aralıklarla inip çıkması. Ses dalgalanıyor ama nota kaybolmuyor. Kulak hâlâ tek bir nota duyuyor, sadece o nota nefes alıyormuş gibi canlı. Şarkıcılarda bu dalgalanma gırtlakta kendiliğinden oluşuyor. Yaylı çalgılarda parmakla, nefeslilerde nefesle ya da çeneyle üretiliyor.

Nakaratın son notası. Vokal uzun tutuyor ve nota dümdüz, biraz da sert duruyor. Biri "biraz vibrato koysana" diyor. Bir sonraki denemede çene titremeye başlıyor, nota iki ayrı ses arasında sallanıyor. Bu vibrato değil, zorlama. Doğal vibrato çoğu zaman tam tersinden geliyor: bir şey eklemekten değil, bir şeyi bırakmaktan.

Vibrato nasıl oluşur?

Ses bilimi araştırmaları vibratoyu gırtlaktaki kaslarla sinir sistemi arasındaki geri bildirim döngüsüne bağlıyor. Ses tellerini geren kaslar sürekli küçük düzeltmeler yapıyor. Bu düzeltmelerdeki gecikme, perdenin saniyede yaklaşık beş ila yedi kez inip çıkmasına yol açıyor. Titze ve arkadaşlarının modeline göre şarkıcılar vibratoyu, bedenin doğal olarak sahip olduğu bu küçük titremeden geliştiriyor.

Bunun pratikte anlamı şu: vibrato dışarıdan eklenen bir süs değil. Gırtlak rahat ve nefes dengeli olduğunda kendiliğinden ortaya çıkan bir özellik. Gerginlik arttıkça bu salınım ya kayboluyor ya da düzensizleşiyor.

İyi bir vibrato ne hızda, ne genişlikte olur?

Vibratoyu iki ölçüyle anlatmak mümkün: hız, yani saniyede kaç kez inip çıktığı, ve genişlik, yani perdenin ne kadar aşağı yukarı gittiği. Aşağıdaki değerler klasik şan üzerine yapılan ölçümlerden derlenmiş yaklaşık aralıklar. Türe ve şarkıcıya göre değişiyor.

"Vibrato ne kadar genişse o kadar duygulu" diye bir fikir var. Değil. Genişlik belli bir noktayı geçince nota belirsizleşiyor ve dinleyici hangi notanın söylendiğini ayırt edemiyor.

Vibrato zorla yapılır mı, kendiliğinden mi gelir?

İki yaygın tavsiye var ve ikisi de sorunlu. Birincisi "çeneyi ya da gırtlağı sallayarak vibrato yap". Bu, dışarıdan bir titreme ekliyor ve genelde wobble'a dönüşüyor. İkincisi "diyaframı titret". Diyafram vibratonun kaynağı değil. Nefesi kesik kesik vermek ses titremesi yaratır ama bu da vibrato değil, bir tür dalgalanan nefes.

Doğal vibratoya giden yol genelde şöyle ilerliyor: önce sesi rahat ve destekli bir şekilde uzun tutmayı öğrenmek, sonra o notayı bırakmak. Vibrato çoğu zaman çalışmayla ve zamanla geliyor. Zorlamayla gelmiyor.

Hangi durumlarda düz ses tercih edilir?

Vibratosu olmayan şarkıcı kötü şarkıcı değil. Düz ses bilinçli bir tercih olabiliyor. Korolarda vibrato konusundaki görüşler serbest vibratodan düz sese yakın bir tercihe kadar değişiyor, çünkü birçok sesin tek ses gibi duyulması gerekiyor. Erken müzik ve barok repertuvarında da genellikle daha düz bir ses tercih ediliyor.

Grupta en çok fark edildiği yer ikinci ses. İki vokal aynı anda uzun bir nota tutarken ikisinin vibratosu farklı hızda dalgalanırsa, akor bulanıklaşıyor. Biz provada bunu basit bir kuralla çözüyoruz: uzun notada biri düz tutuyor, diğeri isterse vibratosunu açıyor. İkinci sesi bulmak işin bir yarısı, iki sesi aynı nefeste birleştirmek diğer yarısı. Pop ve rock'ta sık duyulan bir yaklaşım da notaya düz girip vibratoyu notanın sonuna doğru açmak.

Doğal vibratoya hangi çalışmalar yardımcı olur?

Buradaki çalışmalar bir vokal eğitmeniyle birlikte yapıldığında en çok işe yarıyor, çünkü gerginliği dışarıdan duymak kendi sesinizden duymaktan kolay.

• Dudak titretme ve pipetle ses: Ağzı kısmen kapalı tutan bu çalışmalar ses tellerinin daha az zorlanarak titreşmesine yardım ediyor. Isınmanın bir parçası olarak da kullanılıyor. Vokal ısınma yazımızda birkaç örnek var.

• Düz ile serbest arasında gidip gelmek: Rahat bir notayı önce dümdüz tutun, sonra hiçbir şey yapmadan bırakın. Salınım kendiliğinden geliyor mu, dinleyin.

• Gerginliği fark etmek: Uzun notada çenenin, dilin ve boynun ne yaptığına bakın. Ayna ya da video iyi bir yardımcı.

• Rahat aralıkta çalışmak: Sesinizin en rahat olduğu bölgede başlayın. Zorlandığınız tiz notalarda vibrato ilk kaybolan şey oluyor. Rahat bölgenizi bulmak için ses aralığı rehberimize bakabilirsiniz.

Kendi vibratonuzu nasıl dinlersiniz?

Söylerken kendi vibratonuzu doğru duymak zor. Ses kafanın içinden de geliyor ve kulak ona alışık. En kolay yol telefonla kayıt almak. Rahat bir aralıkta bir notayı dört beş saniye tutun, kaydı dinleyin. Dalgalanma düzenli mi, yoksa bir hızlanıp bir yavaşlıyor mu? Nota tek bir yerde mi duruyor, yoksa iki nota arasında mı gidip geliyor?

Kaydı yavaşlatarak dinlemek de iyi bir yöntem. Yavaş çalınca dalgalar tek tek duyuluyor ve düzensizlik hemen fark ediliyor. Aynı notayı bir hafta arayla kaydedip karşılaştırmak, gelişmeyi görmenin en somut yolu. Provada da aynı şey geçerli. Nakaratın kaydını dinleyince hangi uzun notanın titrediği, hangisinin düz kaldığı sahnede fark edilmeyen bir netlikle ortaya çıkıyor.

Enstrümanda vibrato nasıl yapılır?

Çalgılarda vibrato bilerek üretiliyor ve her çalgıda yolu farklı. Kemanda ve çellada parmak, bilek ya da kol, teli basan noktayı hafifçe ileri geri sallıyor. Gitarda perdeye basan parmak teli hafifçe büküp bırakıyor ya da tel boyunca ileri geri hareket ediyor. Flütte nefesin akışı dalgalandırılıyor. Saksafonda ise çoğunlukla çene ağızlığa uygulanan baskıyı ritmik olarak değiştiriyor.

Hepsinde ortak kural sesle aynı: vibrato notanın kimliğini bozmamalı. Aşırı geniş ya da düzensiz bir çalgı vibratosu da sesteki wobble gibi notayı belirsizleştiriyor.

Sesteki titreme ne zaman KBB'ye gitmeyi gerektirir?

Vibrato ile ses titremesi aynı şey değil. Şarkıcı vibratosunu isteyerek azaltabilir ya da bastırabilir. Bir hastalıktan kaynaklanan titreme ise istemsizdir ve çoğu zaman konuşurken de duyulur. Esansiyel ses titremesi bunun bilinen örneklerinden biri.

Şu durumlarda bir kulak burun boğaz uzmanına görünmek gerekiyor: titreme konuşurken de oluyorsa, kontrol edemiyorsanız, ses kısıklığı uzun sürüyorsa ya da şarkı söylerken ya da sonrasında ağrı hissediyorsanız. Yaşla birlikte vibratonun genişlemesi normal yaşlanmanın bir parçası da olabiliyor, ama ayırt etmek için bir uzmana bakılması gerekiyor. Yukarıdakiler tıbbi bir tavsiye değil, ne zaman dikkat etmeniz gerektiğini gösteren işaretler.