Vokal Isınma Egzersizleri: Provadan ve Sahneden Önce 10 Dakika

İlk şarkıyı ısınma turuna çevirmek istemiyorsanız, ısınmayı provadan önce bitirmeniz gerekiyor. Birkaç dakikalık hafif egzersiz sesi konuşmadan şarkıya geçirir. Araştırmalarda en net görülen fark da burada: ısınan şarkıcılar daha rahat söylediklerini hissediyor.

Provada bunu çok gördüm. Davul sayar, ilk şarkıya gireriz. Vokal kıtayı idare eder ama nakaratın tiz yerinde ses incelir ya da çatlar. Kimse bir şey demez, ikinci şarkıda her şey yerine oturur. Sorun şu: sahnede ikinci şarkı yok, ilk şarkı seyircinin duyduğu ilk şarkı.

Aşağıdaki rutin 10 dakika. Kulis koridorunda da yapılıyor, park yerinde arabada da.

Isınmak gerçekten fark ediyor mu?

Ediyor, ama beklediğiniz yerde değil. Küçük bir çalışmada dokuz klasik şan öğrencisi hiç ısınmadan, 5, 10 ve 15 dakika ısındıktan sonra söyledi. 5 ve 10 dakikalık ısınmadan sonra kendilerini belirgin şekilde daha rahat hissettiler. Kadınlarda ses aralığı da genişledi. Dinleyicilerin verdiği puanlarda ise belirgin bir fark çıkmadı.

Demek ki ısınma dışarıdan duyulan sesi her zaman değiştirmiyor, söyleyenin işini kolaylaştırıyor. Eğitimli şarkıcılarla yapılmış 20 çalışmayı tarayan bir derleme de ısınmadan sonra seste titreşim düzensizliğinin azaldığını, konforun ve esnekliğin arttığını gösteriyor. Tek şartla: çalışmaların yöntemleri birbirine benzemiyor, o yüzden “en iyi rutin budur” diyen bir sonuç yok.

15 dakika, 10 dakikadan iyi değil

Aynı çalışmada 15 dakikalık ısınma, 5 ve 10 dakikadan daha iyi sonuç vermedi. Dokuz kişi az, bunu kural gibi okumayın. Ama provadan önce yarım saat ses açmaya gerek olmadığını söylemek için yeter.

Bir ayrıntı daha. Başka bir küçük çalışmada 5 dakikalık ısınmanın hemen ardından katılımcılar ses çıkarmak için harcadıkları eforu geçici olarak daha yüksek hissetti. Beş dakika sessiz dinlenince bu his başlangıca döndü.

Biz bunu şöyle uyguluyoruz: ısınma sahneye çıkmadan birkaç dakika önce bitiyor, arada vokal susuyor.

10 dakikalık rutin

Dudak titreşimi ilk denemede herkeste çıkmaz. Dudaklar titremiyorsa işaret parmaklarınızla yanaklarınızı hafifçe yukarı itin, çoğu zaman açılır. Pipette sesin pipetten geçtiğini hissetmeniz yeter, zorlamanıza gerek yok. Sirende sesin kırıldığı bir yer varsa orada durmayın, üstünden yavaşça birkaç kez geçin. Mekânda sessiz bir köşe yoksa mırıldanma ve pipet en az ses çıkaranlar; kulis kapısının arkasında bile yapılıyor.

Biz ağzı yarı kapalı egzersizlerle başlayıp açık sese doğru gidiyoruz, çünkü ilk dakikalarda sesi zorlamadan açmak böyle daha kolay geliyor. Sirende nereye kadar rahat çıktığınızı görmek işe yarar; ses aralığınızı bilmiyorsanız önce ona bakın.

Mırıldanma ve siren yaygın kullanılan egzersizler, ama bu ikisinin etkisini ayrıca ölçen sağlam bir çalışma yok. Dudak titreşiminde veri var: 3 dakikalık standart bir lip trill sonrasında şarkıda ulaşılan frekans ve ses şiddeti aralığı genişlemiş, diğer ölçülerde fark çıkmamış.

Pipet neden bu kadar öneriliyor?

Pipetle söylemek, ağzın neredeyse kapalı olduğu egzersizlerden biri. Literatürde bunlara yarı kapalı ağız egzersizleri (SOVT) deniyor. Mırıldanma ve dudak titreşimi de aynı mantığa yakın.

Ölçülen şey şu: sesi başlatmak için gereken nefes basıncı düşüyor. Yani ses daha az itmeyle çıkıyor. 26 eğitimsiz şarkıcıyla yapılan bir çalışmada 20 dakikalık pipet egzersizi klasik şan egzersiziyle karşılaştırıldı. Pipette bu basınç anlamlı düştü ve en düşük değere 10. dakikada ulaştı. Klasik egzersiz ise akustik ölçüleri iyileştirdi. İkisi farklı şeye yarıyor, rutinde ikisinin de olması bu yüzden.

Pipetin boyuna kafa yormayın. 22 kişilik bir çalışmada 7,5, 15 ve 30 santimlik pipetler arasında fark çıkmadı. Aynı çalışmada dört hafta her gün pipetle çalışanlarda etki görüldü, bir hafta ara verince ölçümler başlangıca döndü. Kısa ya da uzun, elinizdeki pipetle başlayabilirsiniz. Evde vokal kaydına girmeden önce de aynı pipeti kullanıyoruz.

Sesi korumak için fısıldamak işe yarar mı?

Sound check ile konser arasında sesini saklamak için fısıltıyla konuşan vokalist çok görürsünüz. Çoğu kişide bu ters tepiyor. NHS'in larenjit sayfası yüksek sesle konuşmamayı da fısıldamamayı da öneriyor, çünkü ikisi de sesi zorluyor. ABD'nin işitme ve iletişim bozuklukları enstitüsü NIDCD de çığlık ve fısıltı gibi uç kullanımlardan kaçınmayı söylüyor.

Kamerayla bakılan 100 hastalık bir çalışmada fısıltı sırasında gırtlak çevresindeki aşırı kasılma hastaların %69'unda arttı. %18'inde değişmedi, %13'ünde azaldı. Herkeste aynı değil, ama çoğunlukta fısıltı sesi daha çok yoruyor. Sesi dinlendirmek istiyorsanız fısıltı yerine susmayı deneyin.

“Diyaframdan söyle” ne demek?

Provada da derste de sık duyulan bir cümle. Anatomik olarak biraz yanıltıcı. Cleveland Clinic'in anlatımıyla diyafram, nefes alırken kasılıp düzleşen, nefes verirken gevşeyip yukarı kıvrılan kas. Ses nefes verirken çıkıyor. Siz söylerken diyafram gevşeme evresinde.

Cümleyi harfiyen almayın. Çoğu zaman anlatılmak istenen, nefesi kontrollü ve dengeli vermek. Bunun tekniğini bir vokal hocasıyla çalışmak, yazıdan öğrenmekten çok daha verimli.

Sahneden sonra soğuma ve su

Soğuma, yani şarkıdan sonra sesi hafif egzersizlerle konuşma düzenine geri indirmek, ısınma kadar araştırılmış değil. 20 klasik şarkıcıyla yapılan bir çalışmada bir saatlik yoğun kullanımdan sonra soğuma yapanların %67–74'ü iyileşme bildirdi. Ama ölçümlerde fark istatistiksel olarak anlamlı çıkmadı, dinleyiciler de soğuma yapılan sesi ancak %46 oranında tanıyabildi. Şarkıcılar fayda hissediyor, ölçüm bunu henüz doğrulamıyor.

Su için NIDCD'nin önerisi net: bol su için, kafein ya da alkol alıyorsanız suyla dengeleyin, gün içinde ses molası verin. İki saatlik provadan önce ve sonra ölçüm yapılan bir çalışmada iyi su içen kadın şan öğrencileri sesi daha uzun tutabildi ve daha tize çıkabildi. Dört erkekle yapılan başka bir çalışmada sonuç karışıktı. Su içmek sesi kesin korur diye bir şey yok, ama resmi öneri bu. Prova çantasında şişe hep duruyor.

Ses kısıklığı ne zaman doktora gösterilmeli?

Isınma sağlıklı bir sesi hazırlamak için. Kısılmış bir sesi düzeltmek için değil. NIDCD'nin ses sağlığı sayfasına göre şu belirtiler bir hekime ya da KBB uzmanına gitme sebebi:

• ses kısıklığı

• tiz notalara çıkamamak

• sesin kalınlaşması

• boğazda geçmeyen tahriş

• sık sık boğaz temizleme ihtiyacı

• konuşmakta zorlanmak

NHS, larenjit belirtileri iki hafta içinde düzelmezse aile hekimine gitmeyi, nefes almakta zorlanırsanız acile başvurmayı söylüyor. Amerikan KBB akademisinin (AAO-HNS) kılavuzu dört hafta içinde düzelmeyen kısıklıkta gırtlağın görüntülenmesini öneriyor ve sesini meslek olarak kullananlarda değerlendirmenin daha erken gerekebileceğini belirtiyor. Sesle para kazanıyorsanız beklemeyin.

Ses hazırsa sıradaki korku genelde sözler oluyor; sahnede söz unutunca ne yapılacağı da ayrı bir hazırlık.