Vokal Ses Aralığı Nasıl Bulunur? Doğru Tonu Seçme Rehberi

Vokal ses aralığı, sesinizin temiz ve kontrollü çıkarabildiği en pes nota ile en tiz nota arasındaki mesafedir. Genelde nota adı ve oktav numarasıyla yazılır, örneğin "A2–E4". Ama grupta asıl işe yarayan şey bu iki uç değil, aralığın içinde sesin yorulmadan durduğu rahat bölgedir.

Provada şarkının son nakaratına gelinir. Vokal en tiz notaya uzanır, ses bir kez çatlar, ikinci denemede sıkarak çıkar. Gitarist "yarım ton inelim" der, klavyeci "bir ton" der, kimse neye göre karar verdiğini bilmez. Beş dakika deneme yanılmayla gider ve seçilen ton bir sonraki provada yine tartışılır.

Biz bunu birkaç kez tahminle çözmeye çalıştıktan sonra ölçmeye başladık. Aşağıda aralığın nasıl ölçüldüğünü ve bulunan notalarla şarkının tonunun nasıl seçildiğini anlatıyorum.

Ses aralığı ile rahat bölge arasındaki fark nedir?

Ses aralığı, sesin çıkabildiği her şeyi kapsar. Sabah uykudan kalkınca çıkan en pes nota da, iyi ısınmış bir akşam zorlanarak çıkan en tiz nota da bu aralığın içindedir. Rahat bölge ise bir şarkıyı baştan sona, tekrar tekrar söyleyebildiğiniz kısımdır. Şan eğitiminde buna tessitura denir.

Şarkı seçerken tam aralığa değil, rahat bölgeye bakılır. Konserde aynı nakaratı birkaç kez söyleyeceksiniz ve setin sonunda sesiniz başlangıçtaki kadar taze olmayacak. Tavandaki notaya bir kez dokunabiliyor olmak, onu her şarkıda kullanabileceğiniz anlamına gelmez.

Ses aralığı nasıl bulunur?

Bir klavye ya da telefondaki bir piyano uygulaması yeterli. Akort uygulaması da işe yarar, çünkü söylediğiniz notanın adını ekranda gösterir. Ölçümden önce birkaç dakika ısının. Soğuk sesle yapılan ölçüm gerçeği göstermez.

1. Başlangıç notasını bulun. Konuşurken sesinizin durduğu yere yakın, rahat bir nota seçin. Klavyede o tuşa basın ve "a" sesiyle aynı notayı söyleyin.

2. Aşağı inin. Klavyede birer tuş aşağı inerek her notayı söyleyin. Sesin hırıltıya döndüğü ya da duyulmaz hale geldiği yerde durun. Temiz çıkan son nota en pes notanızdır.

3. Yukarı çıkın. Başlangıç notasına dönün ve bu kez yukarı gidin. Boğazın sıkıştığı, sesin incelip kontrolden çıktığı yerde durun. Temiz çıkan son nota en tiz notanızdır.

4. Rahat bölgeyi işaretleyin. İki ucun biraz içinde, aynı notayı birkaç kez üst üste zorlanmadan söyleyebildiğiniz alt ve üst sınırı ayrıca yazın.

5. Başka bir gün tekrarlayın. Ses günden güne değişir. İki üç farklı günde ölçüp ortak kısmı almak daha güvenilir sonuç verir.

Falseto, yani kafa sesinin ince ve havalı hali, kullanıyorsanız onu ayrı yazın. Şarkıda falsetoyla söylenecek bir yer varsa işe yarar, ama göğüs sesiyle söylenecek bir nakaratı onun üstüne kurmayın.

Nota adları ve oktav numaraları nasıl okunur?

Ölçtüğünüz notaları yazmak için harfli sistem en pratiğidir: C, D, E, F, G, A, B, yani Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si. Yanındaki sayı hangi oktavda olduğunu gösterir. Piyanonun ortasındaki Do, C4 olarak yazılır. Onun bir oktav altı C3, bir oktav üstü C5'tir.

Oktav numarası C'de değişir. C4'ten yukarı çıkarken D4, E4, F4 diye gider, B4'ten sonra C5 gelir. Uygulamalar notayı genelde bu şekilde gösterir. Klavyede de orta Do'yu bulup oradan saymak yeterli.

Hangi ses tipine yakınsınız?

Klasik müzikte sesler aralığa ve renge göre sınıflanır. Aşağıdaki aralıklar kaba bir çerçevedir. Gerçek sesler bunun dışına taşabilir ve pop, rock ya da caz söyleyen biri için bu etiketler kesin bir sınır değil, sadece bir başlangıç noktasıdır.

Tabloda kendinize bir yer bulmak, ton seçerken nereden başlayacağınızı gösterir. Ama karar yine ölçtüğünüz rahat bölgeye göre verilir, etikete göre değil.

Bir şarkının tonu ses aralığınıza göre nasıl seçilir?

Melodide iki nota önemlidir: en pesi ve en tizi. Bunları kaydı dinlerken klavyede eşleyerek bulun. Sonra rahat bölgenizle karşılaştırın.

Örnek: şarkının en tiz notası G4, sizin rahat tavanınız E4. Aradaki fark üç yarım ton. Şarkıyı üç yarım ton aşağı almak nakaratı rahat bölgenize indirir. Aynı anda en pes notanın alt sınırınızın altına düşmediğini de kontrol edin. Melodinin genişliği rahat bölgenizden büyükse, tizde mi pesde mi biraz zorlanacağınıza karar vermeniz gerekir. Çoğu vokal için nakaratın rahat olması, kıtada bir notanın biraz pes kalmasından daha önemlidir.

Kararı tek başınıza klavyede vermeyin. Yeni tonda şarkıyı bütün grupla bir kez çalın. Tek başına iyi gelen ton, davulun ve gitarların altında vokali gömebilir.

Vokal tonu değiştirince grup ne yapar?

Tek başına transpoze yapmak kolay. Beş kişinin aynı anda doğru yapması ayrı bir iş. Vokal "üç yarım ton aşağı" dediği anda herkesin elindeki bilgi değişir:

• Gitarist ya yeni akor şekillerine geçer ya da capo ile aynı şekilleri başka bir perdede çalar.

• Basçı kalıplarını aynı mesafede kaydırır. Yeni tonu bildiği sürece genelde en hızlı uyum sağlayan odur.

• Klavyeci klavyesinin transpoze tuşunu kullanabilir, ama akorlara bakarak çalıyorsa kâğıttakilerin de değişmesi gerekir.

• Nefesliler kendi partilerini yeniden hesaplar. Bb trompet ya da Eb saksafon çalan biri için bu hesap bir adım daha uzundur, nedenini Bb ve Eb enstrümanlar yazısında anlattım.

Akorların yeni tona nasıl kaydırıldığını adım adım görmek isterseniz transpoze rehberine bakabilirsiniz. Önemli olan, yeni tonun tek bir yere yazılması ve herkesin aynı kaynaktan okumasıdır.

Ton seçerken en sık yapılan hatalar nelerdir?

• Orijinal kayıttaki tona bağlı kalmak. O ton orijinal vokalistin sesine göre seçilmiştir, sizinkine göre değil.

• Soğuk sesle ölçmek ya da en iyi gününüzdeki tavanı esas almak.

• Sadece nakarata bakıp kıtadaki en pes notayı unutmak.

• Tonu provada değiştirip kimseye yazılı haber vermemek. Bir sonraki provada grubun yarısı eski tonda çalar.

• Setin sırasını düşünmemek. Tiz şarkıları arka arkaya dizmek, rahat bölgedeki bir şarkıyı bile sona doğru zorlaştırır.

Seçilen ton grupta nasıl ortak tutulur?

Bulunan tonu şarkının yanına yazın ve akor kâğıdını o tona göre güncelleyin. Vokalin rahat bölgesini de bir yere not edin. Yeni bir şarkı önerildiğinde önce melodinin en tiz ve en pes notası bu aralıkla karşılaştırılır, sonra şarkı konuşulur. Bu küçük alışkanlık, ilk provada "bu bana göre değil" diye bırakılan şarkı sayısını azaltır.

BandUp'ta ton ve BPM şarkı kartında durur. Söz/akor editöründe transpoze, tüm akorları ve tonu birlikte kaydırır. Sahne Modu'ndaki canlı transpoze ise ayrı bir grup katmanıdır: ton çipine dokunulduğunda akorlar herkesin ekranında hedef tona kayar, oturum bitince orijinal ton geri gelir ve şarkıya kaydedilmez. Bb trompet çalan bir üyenin kişisel transpozesi de bunlardan ayrıdır. Akorları yalnızca onun ekranında kaydırır, diğer üyeler için hiçbir şey değişmez.

Repertuvara hangi şarkıların girebileceğini vokalin aralığıyla birlikte düşünmek için cover grubu repertuvar seçimi yazısına göz atabilirsiniz.