Şarkı Nasıl Tescil Edilir? Bestenizi Korumanın Yolları
Yazdığınız şarkı üzerindeki hak, hiçbir yere başvurmadan doğuyor. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu eserin sahibini "onu meydana getiren" kişi olarak tanımlıyor ve sözlü ya da sözsüz her besteyi musiki eseri sayıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı da telif hakkı için ayrıca yapılması gereken bir işlem olmadığını söylüyor. Tescil bu hakkı yaratmıyor; ileride "bu şarkı benim ve şu tarihte vardı" demeniz gerektiğinde işinizi kolaylaştırıyor.
"Ya biri şarkımı alıp kendi adına çıkarırsa?" Şarkısını ilk kez yayımlamaya hazırlanan müzisyenlerden bu soruyu çok duyuyorum. Arkasında da yaygın bir inanış var: tescil ettirmediğim şarkının hakkı yok. Bu yanlış. Ama kaygı tamamen yersiz de değil, çünkü hakkın olması ile onu ispat edebilmek ayrı şeyler. Tescil ikinci kısma yardım ediyor. Hak zaten sizde; asıl soru, gerektiğinde bunu gösterip gösteremeyeceğiniz. Bunun için tescil tek yol değil, ama en düzenli yollardan biri.
Tescil yaptırmazsanız şarkınız korumasız mı kalır?
Hayır. Kanunun 13. maddesi kayıt ve tescilin "hak ihdas etmek amacı taşımaksızın", yani hak yaratmak için değil, ihlali önlemek ve ispatı kolaylaştırmak için yapıldığını yazıyor. Bakanlık da isteğe bağlı tescili "korumaya yönelik olmayıp" eser sahibini belirlemeye kolaylık sağlayan, beyana dayalı bir işlem olarak tanımlıyor.
Beyana dayalı olması şu demek: Bakanlık şarkının gerçekten sizin olup olmadığını incelemiyor, sizin beyanınızı kayda geçiriyor. Bu yüzden yanlış beyanın hukuki ve cezai yaptırımı var. Grupta birlikte yazılmış bir şarkıyı tek başınıza tescil ettirmek, bu açıdan risk taşıyor. Başvuru formunda diğer eser sahiplerini eklemek için ayrı bir bölüm olması da bu yüzden önemli; aşağıda adımlarda değiniyorum.
İsteğe bağlı tescil neyi kapsıyor, neyi kapsamıyor?
Bakanlığın isteğe bağlı tescil grupları arasında "Musiki Eserleri (beste ve güfte)" var. Sıkça sorulan sorulara verdiği cevaplardan şarkı yazanları ilgilendirenler:
Fikirler tescil edilmiyor, sadece ortaya çıkmış eser tescil ediliyor. Kafanızdaki melodi değil, kaydettiğiniz ya da yazdığınız şarkı.
Eserin adı tek başına tescil edilmiyor.
Bir eser için birden fazla isteğe bağlı tescil yapılamıyor.
Sonradan şarkının adını ya da sözünü değiştirmeniz yeniden tescil gerektirmiyor.
Başvuruyu eser sahibi (gerçek kişi) ya da mirasçıları yapabiliyor. Sözleşmeyle ücret karşılığı yaptırılan eserlerde hak sahibi başvuramıyor.
Pratikte bu, şarkıyı bitirip kaydettikten ya da yazıya döktükten sonra başvurmanın mantıklı olduğu anlamına geliyor. Sözde sonradan küçük bir değişiklik yapsanız bile yeniden başvurmanız gerekmiyor, ama henüz ortada olmayan bir şarkı için başvuramıyorsunuz.
Tescil belgesinin bir başka kullanım alanı da vergi. Bakanlığa göre Gelir İdaresi, bestecilere tanınan gelir vergisi istisnası için yapılan özelge başvurusunda bu belgeyi dayanak olarak istiyor. Bu istisnadan yararlanıp yararlanamayacağınızı bir mali müşavire sormanız gerekiyor.
Başvuru adım adım nasıl yapılıyor?
İşlem Ankara'daki Telif Hakları Genel Müdürlüğü'nde yürüyor ama Ankara'ya gitmeniz gerekmiyor. Başlamadan önce şarkının son kaydını, sözlerini ve varsa notasını tek bir klasörde toplamak, formu doldururken zaman kazandırıyor. Bakanlığın başvuru kılavuzuna göre sıra şöyle:
e-Devlet şifrenizle online.telifhaklari.gov.tr adresine girin.
"İsteğe Bağlı Kayıt Tescil İşlemleri" bölümünden formu doldurun.
Şarkının dosyasını ekleyin. Birden fazla dosya varsa (kayıt, söz, nota) tek bir .zip ya da .rar dosyasında toplayın.
Sistem size otomatik bir tahsilat numarası veriyor. Ücreti bu numarayla kamu bankalarından ödüyorsunuz. Kredi kartı kabul edilmiyor, dekont göndermeniz gerekmiyor.
Taahhütnameyi onaylayın. E-imzanız varsa doğrudan sistemden, yoksa ıslak imzalı aslını posta, kargo ya da elden Ankara'ya gönderiyorsunuz.
İnceleme 1 ila 5 iş günü sürüyor. Bakanlık içerik incelemesi yapmıyor, sadece şekli kontrol ediyor. Belgeyi sistemden görüntülüyorsunuz.
Ücret Bakanlık tarafından belirleniyor ve değişebiliyor. Güncel tutar Telif Hakları Genel Müdürlüğü'nün ücret sayfasında yazıyor. Şarkının birden fazla sahibi varsa hepsini aynı başvuruya "Diğer Eser Sahipleri" olarak ekleyebiliyorsunuz; bu durumda ıslak imzalı taahhütname gerekiyor. 18 yaşından küçükler için imzayı veli ya da vasi atıyor.
Zorunlu tescil kimin işi?
Kanunda zorunlu kayıt ve tescil de var, ama besteci için değil. Müzik eserlerinde seslerin ilk tespitini yapan fonogram yapımcıları, yani kaydı yapan ya da yaptıran taraf, bu yükümlülüğü taşıyor. Şarkıyı yazan olarak sizin tarafınızdaki tescil isteğe bağlı. Kaydı kendiniz yapıp yayımlıyorsanız yapımcı rolü de size geçebileceği için bu ayrımı bir uzmana sormak iyi olur.
Tescil dışında hangi kanıtlar işinize yarar?
Tescil tek ispat aracı değil. Kanunun 11. maddesine göre yayımlanmış nüshalarda adını eser sahibi olarak kullanan kişi, aksi ispatlanana kadar eser sahibi sayılıyor. Yani şarkı yayımlanırken künyede adınızın doğru yazılması başlı başına önemli. Bunun yanında şarkının yazılış sürecinden kalan izleri saklamak işinize yarar:
tarihli demo kayıtları ve telefon ses notları
kayıt programındaki proje dosyaları
söz ve akor taslakları, notalar
şarkıyı gruba gönderdiğiniz mesajlar ve e-postalar
yayın künyesi ve meslek birliğine yaptığınız eser bildirimi
Grup olarak çalışıyorsanız her şarkı için ayrı bir klasör açıp demoyu, söz taslağını ve kimin neyi yazdığını gösteren notu aynı yere koymak, bir gün lazım olduğunda dağınık mesajlar arasında arama yapmamanızı sağlıyor.
Noterde tespit yaptırmak da bir seçenek olarak anılıyor, ama usulünü ve ücretini doğrudan notere sormanız gerekiyor. Şarkıyı kendinize kapalı zarfla postalamak gibi yöntemlerin mahkemede ne kadar geçerli olduğuna dair resmi bir kaynak yok; buna güvenmeden önce bir avukata danışın.
Grupta birlikte yazılan şarkı kimin?
Kanun burada iki durumu ayırıyor. Şarkı kısımlara ayrılabiliyorsa, örneğin sözü biri, besteyi öbürü yazdıysa, herkes kendi kısmının sahibi. Ayrılmaz bir bütün olarak birlikte yazıldıysa eser sahipleri bir "birlik" oluşturuyor ve adi şirket hükümleri uygulanıyor. Teknik hizmet ve küçük yardımlar ise ortaklık sayılmıyor.
Gruplarla konuşurken bu konunun genelde şarkı tutunca açıldığını görüyorum; o noktada da herkesin hatırladığı katkı farklı oluyor. Payları şarkı yazıldığı hafta, kısa bir yazılı notla belirlemek sonradan çıkacak tartışmanın önünü kesiyor. Bu oranlar meslek birliğine yapılacak eser bildiriminde de işinize yarayacak; hangi birliği seçeceğinizi MESAM ile MSG'yi karşılaştırdığım yazıda bulabilirsiniz. Pay oranlarında anlaşmazlık varsa bir avukattan destek almak gerekiyor.
Şarkınız izinsiz kullanılırsa ilk ne yapmalı?
Önce kanıtları bir araya toplayın: tescil belgesi varsa o, tarihli dosyalar, yayın künyesi ve izinsiz kullanımın ekran kayıtları. Sonrasında ihtarname, dava ya da tazminat gibi adımlar için fikri mülkiyet alanında çalışan bir avukata danışın. Başkasının şarkısını çalarken izlenmesi gereken kurallar ise ayrı bir konu, cover şarkı telifinde anlattım. Şarkıyı henüz bitirmediyseniz şarkı yazma rehberi baştan başlamak için iyi bir yer.