Nota Okumayı Nasıl Öğrenirim? Porte, Anahtar ve Nota Süreleri

Nota okumak, müziğin kâğıda yazılmış hâlini çözmek. Hangi notanın çalınacağını portedeki yeri, ne kadar süreceğini ise notanın şekli söylüyor. İlk bakışta bir yığın işaret gibi görünüyor, ama temeli birkaç kurala dayanıyor.

Gruba yeni bir klavyeci katılıyor ve provaya bir şarkının notasını getiriyor. Gitarist akor şemasına bakıyor, davulcu kulaktan çalıyor, basçı notaya bakıp "bunu kim okuyacak?" diye soruyor. Bu soruyu çok duyduk. Cevabı da düşünüldüğünden kolay.

Grup müzisyeninin nota okuması gerekir mi?

Her zaman değil. Rock ve pop gruplarında birçok müzisyen akor şemasıyla, tabla ya da kulaktan çalıyor ve iyi çalıyor. Ama nota okumak birkaç kapı açıyor: yazılı düzenlemeleri çalabilmek, nefesli ya da klavyeci bir üyeyle ortak bir dil kurmak, bir melodiyi kayıt dinlemeden öğrenmek.

Bu yazıdaki temeller birkaç haftalık düzenli çalışmayla oturuyor. Amaç bir sayfayı ilk bakışta çalmak değil, notayı yavaş yavaş çözebilmek. Akor okumak ise ayrı ve daha hızlı öğrenilen bir beceri; ikisi birbirini tamamlıyor.

Porte nedir, notalar nereye yazılır?

Porte, notaların yazıldığı beş yatay çizgi. Çizgiler aşağıdan yukarıya birden beşe sayılıyor. Aralarında dört boşluk var, bunlara aralık deniyor. Bir nota ya bir çizginin üstüne ya da bir aralığın içine yazılıyor. Porte üzerinde yukarı çıktıkça ses inceliyor, aşağı indikçe kalınlaşıyor.

Portenin dışına taşan notalar için kısa çizgiler ekleniyor. Bunlara ek çizgi deniyor. Porte üzerinde ya da altında nota nerede duruyorsa ek çizgiler de oraya kadar uzanıyor.

Sol anahtarı ve fa anahtarı ne anlatır?

Portenin başındaki işarete anahtar deniyor. Anahtar, hangi çizginin hangi nota olduğunu söylüyor. Grup müzisyenlerinin karşısına en çok iki anahtar çıkıyor:

Gitar notası sol anahtarında yazılıyor ama gitar yazıldığından bir oktav kalın çalıyor. Bas gitar da fa anahtarında yazıldığından bir oktav kalın çalıyor. Nefeslilerde ise durum farklı: bazı enstrümanlar yazıldığından farklı bir tonda duyuluyor. Bb ve Eb enstrümanlar yazısında bunu anlattık.

Çizgiler ve aralıklar nasıl akılda kalır?

Ezberlemenin en hızlı yolu parçalara ayırmak. Sol anahtarının dört aralığı yukarı doğru Fa, La, Do, Mi. Bu dört notayı tek kelime gibi söylemek işe yarıyor: "fa-la-do-mi". Çizgiler ise Mi, Sol, Si, Re, Fa. Her birinin bir ötekinden bir üçlü, yani iki basamak yukarıda olduğunu fark etmek ezberi kolaylaştırıyor.

İngilizce kaynaklarda aynı iş için kısa cümleler kullanılıyor. Sol anahtarının çizgileri E, G, B, D, F için "Every Good Boy Does Fine", aralıkları için "FACE" kelimesi. Hangisi aklınızda kalıyorsa onu kullanın.

Bir de başlangıç noktası seçin. Orta do, sol anahtarında portenin hemen altında tek bir ek çizginin üstünde duruyor. Klavyede tam ortadaki do. Bütün diğer notaları bu noktadan yukarı ve aşağı sayarak bulabilirsiniz.

Do-re-mi ile C-D-E nasıl eşleşir?

Türkçede notalar do, re, mi diye adlandırılıyor. Akor şemalarında ve İngilizce kaynaklarda ise harfler kullanılıyor. İkisi aynı notaları gösteriyor:

Akor şemasındaki "Am" la minör, "G" sol majör demek. Bu tabloyu bilmek, nota ile akor şeması arasında geçiş yapmayı kolaylaştırıyor.

Diyez ve bemollü notalarda da aynı mantık var. Fa diyez F♯, si bemol B♭ olarak yazılıyor. Akor şemasındaki "F♯m" fa diyez minör demek.

Nota süreleri nasıl okunur?

Notanın portedeki yeri hangi sesin çalınacağını, şekli ise ne kadar süreceğini söylüyor. 4/4'lük bir ölçüde süreler şöyle:

Her notanın bir de sus işareti var. Sus işareti o süre boyunca çalınmayacağını gösteriyor. Dörtlük sus bir vuruş sessizlik, ikilik sus iki vuruş.

Susları notalar kadar dikkatli okuyun, çünkü grup içinde en sık kaçan şey giriş yeri oluyor.

Sürelerin birbirinin yarısı olduğunu fark etmek işi kolaylaştırıyor. Bir birlik iki ikilik, bir ikilik iki dörtlük, bir dörtlük iki sekizlik ediyor. Sekizlik ve onaltılıklar yan yana geldiğinde bayraklar yerine yatay bir çizgiyle birbirine bağlanıyor.

Portenin başındaki diğer işaretler ne anlatır?

Anahtarın hemen yanında iki şey daha var.

Donanım: Anahtarın yanına yazılan diyez ve bemoller. Diyez (♯) notayı yarım ses tizleştiriyor, bemol (♭) yarım ses pesleştiriyor. Donanımda yazılan işaret bütün şarkı boyunca geçerli. Aynı işaret bir ölçünün içinde yazılırsa sadece o ölçü için geçerli. Natürel (♮) ise daha önce konmuş bir diyez ya da bemolü iptal ediyor.

Ölçü sayısı: Üst üste yazılmış iki rakam. Üstteki bir ölçüde kaç vuruş olduğunu, alttaki hangi notanın bir vuruş sayıldığını söylüyor. 4/4, her ölçüde dört dörtlük demek. 3/4 üç dörtlük, vals gibi. Ölçüler ise porte üzerinde dikey çizgilerle ayrılıyor.

Her gün nasıl çalışılır?

Nota okumak uzun oturumlardan çok kısa ve düzenli çalışmayla ilerliyor. Başlangıç için basit bir plan:

1. İlk hafta: Sadece sol anahtarı. Çizgileri ve aralıkları her gün birkaç dakika yüksek sesle söyleyin.

2. İkinci hafta: Nota sürelerini ekleyin. Basit bir melodiyi sadece ritmiyle, el çırparak okuyun.

3. Üçüncü hafta: Yer ile süreyi birleştirin. Bildiğiniz bir şarkının notasını bulup yavaşça çalın.

4. Sonrası: Bas çalıyorsanız fa anahtarına geçin. Her gün yeni ve kısa bir parça okuyun.

Bildiğiniz şarkılarla başlamak işi hızlandırıyor, çünkü kulağınız doğru olup olmadığınızı söylüyor. Günde kaç dakika çalışmalı yazısındaki kısa oturum mantığı burada da işe yarıyor.

Grup içinde nota kullanıyorsanız kimin elinde hangi sürümün olduğu da önemli. BandUp'ta şarkının grup notlarına referans olarak dosya yükleyebilirsiniz, örneğin bir nota sayfası. Herkes aynı sayfayı aynı yerde görüyor ve provaya kimse eski bir çıktıyla gelmiyor.

Okuduğunuz bir şarkıyı vokale uygun başka bir tona taşımanız gerekirse transpoze rehberi bir sonraki adım.