Bb ve Eb Enstrümanlar Nedir? Transpoze Eden Enstrümanlar

Bb ve Eb enstrümanlar, kâğıtta yazılan notayla çalındığında duyulan notanın farklı olduğu enstrümanlardır. Bb bir trompette kâğıtta C yazan notayı çaldığınızda duyulan ses Bb'dir. Eb bir alto saksafonda aynı yazılı C, Eb olarak duyulur. Bunlara transpoze eden enstrümanlar denir. Adlarındaki harf, yazılı C'nin gerçekte hangi nota olarak duyulduğunu söyler.

Provaya yeni bir trompetçi gelir. Gitarist "şarkı C'de" der, trompetçi C'de çalmaya başlar ve oda bir anda birbirine girer. İkisi de haklıdır, ama farklı dillerde konuşmaktadırlar. Gitaristin C'si konser C'sidir, trompetçinin C'si kendi kâğıdındaki C'dir. Aradaki fark bir tam ses.

Nefesli bir enstrüman gruba katıldığında bu konuşma mutlaka bir kez yaşanır. Aşağıda neden böyle olduğunu ve grupta nasıl aynı dilin konuşulacağını anlatıyorum.

Konser tonu ve yazılı ton nedir?

Konser tonu, gerçekte duyulan sestir. Piyano, gitar akorları, bas ve vokal genelde bu dille konuşur. Piyanoda C'ye bastığınızda duyduğunuz C, konser C'sidir.

Yazılı ton, transpoze eden bir enstrümanın kâğıdında yazan notadır. Bb trompetçinin partisyonunda D yazıyorsa ve trompetçi D'yi çalıyorsa, duyulan ses konser C'sidir. Kâğıt ile kulak arasında sabit bir mesafe vardır ve bu mesafe enstrümana göre değişir.

Grupta sorun şuradan çıkar: aynı nota adı iki farklı ses anlamına gelebilir. "C" dediğiniz anda kimin C'sinden bahsettiğinizi söylemediyseniz, yarım dakika sonra biri yanlış tonda çalıyor olur.

Bu enstrümanlar neden transpoze eder?

Sebep çalanın işini kolaylaştırmak. Aynı ailedeki enstrümanlar farklı boylarda yapılır ve her boy farklı bir perdede ses verir. Transpoze yazım sayesinde müzisyen parmak pozisyonunu değiştirmeden aileden bir başka enstrümana geçebilir. Bütün saksafonlarda aynı yazılı nota aynı parmakla çalınır. Alto saksafondan tenora geçen biri yeni bir sistem öğrenmez, sadece duyulan ses değişir.

Bunun bedelini de grubun geri kalanı öder. Ton konuşulurken birinin sürekli çeviri yapması gerekir.

Hangi enstrüman ne kadar transpoze eder?

Grup sahnelerinde en sık karşılaşılanlar şunlar:

Gitar ve bas gitar da aslında yazıldığından bir oktav pes duyulur. Ama nota adı değişmediği için grupta bir karışıklık yaratmaz. Karışıklığı çıkaran, nota adının değiştiği Bb, Eb ve F enstrümanlardır.

Aynı enstrümanın başka tonlarda yapılmış türleri de vardır. Orkestralarda C trompet ve A klarnet de kullanılır. Grup sahnelerinde en sık görülenler tablodakilerdir, ama yeni gelen bir nefesliye enstrümanının hangi tonda olduğunu sormak yine de iyi bir alışkanlıktır.

Konser tonundan yazılı tona nasıl çevrilir?

Duyulan ses yazılıdan aşağıdaysa, çevirmek için yukarı çıkarsınız:

• Bb enstrüman: Konser tonundan bir tam ses yukarı. Konser C, trompetçi için D'dir.

• Eb enstrüman: Konser tonundan büyük altılı yukarı, ya da aynı işi gören küçük üçlü aşağı. Konser C, alto saksafoncu için A'dır.

• F enstrüman: Konser tonundan tam beşli yukarı. Konser C, kornocu için G'dir.

Akorlarda da aynı mesafe geçerlidir. Şarkı konser G'de ve akorlar G, Em, C, D ise, Bb trompetçi için bunlar A, F#m, D, E olur. Alto saksafoncu için E, C#m, A, B. Her akor aynı mesafeyle kayar, akorun türü değişmez.

Grupların sık çaldığı tonlar için hazır karşılıklar:

Tablodan bir şey daha çıkıyor: nefeslilerin çok olduğu gruplarda konser Bb, Eb ve F gibi tonlar sık seçilir, çünkü bu tonlar Bb ve Eb enstrümanlar için daha az değiştirici işaretli tonlara denk gelir. Gitar için ise genelde tersi geçerlidir.

Sahnede en sık hangi karışıklıklar yaşanır?

• "Hangi C?" Ton konuşulurken konser mi yazılı mı olduğunu söylememek.

• Gitaristin akor kâğıdını nefesliye vermek. Akor sembolleri konser tonundadır. Bb trompetçi o kâğıttan doğaçlama yapacaksa her akoru kafasında bir tam ses yukarı çevirmek zorunda kalır.

• Ton son anda değişince. Vokal "yarım ton inelim" dediğinde gitarist capoyu kaydırır, basçı kalıbı kaydırır, nefesli ise yeni tonu önce kendi diline çevirmek zorundadır. Bu onun için bir adım daha uzundur.

• Bir nota gösterirken. "Şu yerde E çal" demek, trompetçiye mi saksafoncuya mı söylendiğine göre farklı bir ses çıkarır.

• Tenor saksafonun oktavını unutmak. Tenor saksafon yazılıdan bir oktav ve bir tam ses pes duyulur. Bir melodiyi piyanodaki yerinden kopyalayıp tenor saksafona aynen vermek, onu hem yanlış tona hem yanlış oktava sokar.

Vokalin tonu nasıl seçtiğini ve bu kararın gruba nasıl yayıldığını vokal ses aralığı yazısında anlattım. Nefesliler için sorun genelde o kararın hemen ardından başlar.

Grupta ton nasıl konuşulmalı?

Bizim kullandığımız kural basit: grupta ton her zaman konser tonuyla söylenir. "Şarkı Eb'de" dendiğinde bu, konser Eb demektir. Çeviriyi nefesli kendisi yapar, çünkü kendi enstrümanını en iyi o bilir. Akor kâğıtlarında en üstte konser tonu yazar. Nefesli için ayrı bir parti yazılıyorsa, üstüne hangi enstrüman için olduğu da not edilir: "Bb trompet için".

Yeni bir nefesli gruba katıldığında ilk provadan önce iki şey sorun: hangi enstrümanı çaldığını ve kâğıttan mı kulaktan mı çaldığını. Kulaktan çalan biri çeviriyi çoğu zaman düşünmeden yapar. Kâğıttan okuyan biri için ise doğru tona yazılmış bir parti şarttır, yoksa provanın ilk yarım saati çeviriyle geçer.

Bir nota ya da bölüm gösterirken de aynı şey geçerli. "Konser F'den gir" demek, "F'den gir" demekten her zaman daha güvenlidir.

BandUp bu çeviriyi kişisel bir katmana taşır. Bb trompet çalan bir üye kişisel transpozeyi açtığında akorlar yalnızca onun ekranında kayar. Şarkının tonu ve kayıtlı akorlar diğer üyeler için değişmez ve bu tercih hesapta tüm şarkılar için saklanır. Sahne Modu'ndaki canlı transpoze ise bundan ayrı bir grup katmanıdır: tonu herkesin ekranında geçici olarak değiştirir ve oturumdan sonra orijinal ton geri gelir.

Akorların yeni bir tona nasıl kaydırıldığını baştan görmek isterseniz transpoze rehberine bakabilirsiniz.