Funk Nedir? Grupça Funk Çalmanın Temelleri
1960'ların ortasında ABD'de Afro-Amerikan topluluklardan çıkan funk, ritmi melodinin önüne koyan bir müzik türü. Funk şarkıları çoğu zaman tek bir akor üzerinde uzun süre dönüyor. Asıl hikâyeyi davulun, basın ve gitarın birbirine kenetlenen ritimleri anlatıyor. Soul, R&B ve caz ile akraba, disko ve hip hop gibi pek çok türün de atası sayılıyor.
Grup ilk kez bir funk şarkısı çalıyor. Herkes doğru notaları basıyor, tempo da yerinde. Ama şarkı bir türlü oturmuyor, kayıttaki gibi insanı yerinden kıpırdatmıyor. Orijinali tekrar dinleyince fark ortaya çıkıyor: kayıtta herkes daha az çalıyor ve notaların arasındaki boşluklar, şarkının kendisi.
Funk nereden çıktı?
Funk'ın doğuşunda James Brown'ın adı ilk sırada geçiyor. Brown, şarkılarında vurguyu ölçünün ilk vuruşuna taşıdı. Funk müzisyenlerinin "the One" dediği bu ilk vuruş, bütün grubun buluştuğu nokta hâline geldi. 1965'te çıkan "Papa's Got a Brand New Bag", bu yaklaşımın ilk örneklerinden biri olarak anılıyor.
1967'de kaydedilen "Cold Sweat" ise bazen ilk funk şarkısı olarak gösteriliyor. Şarkıyı Brown ile Pee Wee Ellis birlikte yazdı, davulda Clyde Stubblefield çaldı. Brown, "Papa's Got a Brand New Bag" için bas hakkında şunu söylemişti: bas yerinden kıpırdamıyor, hep aynı yerde duruyor. Funk'ın temeli de tam bu: her şeyin etrafında döndüğü, sabit ve güçlü bir zemin.
Funk'ı şekillendiren gruplar kimler?
James Brown'dan sonra funk, farklı şehirlerde farklı renklerle gelişti. Öne çıkan birkaç isim:
Grup | Nereden, ne zaman | Funk'a ne kattı |
|---|---|---|
Sly and the Family Stone | San Francisco, 1966 | Rock ve soul'u funk'la karıştırdı. ABD'de ırk ve cinsiyet açısından karma kadrolu ilk büyük gruplardan biri. Basçısı Larry Graham slap tekniğinin öncülerinden sayılıyor. |
The Meters | New Orleans, 1965 | New Orleans'ın geçit müziği ritimlerini funk'a taşıdı. Sade, boşluklu ve çok sıkı bir grup sesi. |
Parliament-Funkadelic | George Clinton önderliğinde | Funk'ı büyük sahne gösterileri ve uzun, dolu düzenlemelerle yeni bir boyuta taşıdı. 1975 tarihli "Mothership Connection" en bilinen albümlerinden. |
Tower of Power | Oakland, 1968 | Sıkı ve güçlü bir nefesli bölüm. Bu bölüm başka sanatçıların kayıtlarında da çaldı. |
Funk dinlemeye nereden başlanır?
Funk'ı çalmadan önce kulağı ona alıştırmak gerekiyor. Yukarıdaki grupların şu kayıtları iyi bir başlangıç listesi:
James Brown, "Papa's Got a Brand New Bag" ve "Cold Sweat": The One'ın nasıl vurgulandığını ve basın nasıl yerinde durduğunu dinleyin.
The Meters, "Cissy Strut" (1969) ve "Look-Ka Py Py" (1970): Dört kişinin ne kadar az notayla ne kadar sıkı bir ses çıkardığına dikkat edin.
Sly and the Family Stone, "Stand!" (1969): Basın ve vokallerin rolünü dinleyin.
Tower of Power, "East Bay Grease" (1970): Nefesli bölümün kısa ve birlikte vurulan cümlelerini takip edin.
Parliament, "Mothership Connection" (1975): Uzun, katmanlı düzenlemelere bir örnek.
Dinlerken her seferinde tek bir enstrümanı takip etmek, bütünü dinlemekten çok daha fazla şey öğretiyor.
Bir şarkıyı funk yapan ne?
Funk'ı tanımak için birkaç özelliğe bakmak yetiyor:
The One: Ölçünün ilk vuruşu çok güçlü vurgulanıyor. Grubun geri kalanı ne kadar serbest çalarsa çalsın, herkes ilk vuruşta buluşuyor.
16'lık his: Ölçünün her vuruşu dörde bölünüyor ve ritim bu küçük parçalar üzerinde kuruluyor. Tempo çok hızlı olmasa bile şarkı hareketli ve sıkı duyuluyor.
Senkop: Vurgunun beklenen yere değil, vuruşların arasına düşmesi. Funk'ı "sallanan" yapan şey bu.
Tek akor üzerinde vamp: Vamp, tek bir akor ya da kısa bir akor dizisi üzerinde tekrar eden bölüm. Funk şarkılarında bu bölüm dakikalarca sürebiliyor.
Boşluk: Her enstrüman kendi yerinde, az ama tam zamanında çalıyor.
Grupta her enstrüman ne yapar?
Funk'ta her enstrümanın ritimde kendine ait bir yeri var ve bu yerler birbirine dişli çark gibi geçiyor.
Davul: Güçlü vuruşların arasına ghost note denen, çok kısık vuruşlar serpiştiriliyor. Ghost note'lar neredeyse duyulmuyor ama ritmin dokusunu oluşturuyor.
Bas: The One'ı en güçlü taşıyan enstrüman. Slap tekniğinde başparmakla tele vurulup işaret parmağıyla tel çekiliyor, bu da basa perküsif bir ses veriyor.
Gitar: Akorlar kadar susturulmuş vuruşlar da önemli. Sağ el on altılık hareketi hiç durdurmuyor, sesin çıkacağı yerlerde teli bırakıyor, diğer yerlerde susturulmuş tellere vuruyor.
Klavye: Kısa ve vurgulu akorlarla gitarın boş bıraktığı yerleri dolduruyor.
Nefesliler: Uzun melodiler yerine kısa ve birlikte vurulan cümleler. Bu vuruşlar çoğu zaman davulla aynı anda geliyor.
Funk'ta neden az çalmak daha çok işe yarar?
Her enstrüman on altılıkların hepsini doldurmaya çalışırsa ses bir anda bulanıklaşıyor. Funk'ın sıkı duyulmasının sırrı, herkesin ritmin farklı bir parçasını üstlenmesi. Davul bir yeri, bas başka bir yeri, gitar üçüncü bir yeri dolduruyor. Birinin sustuğu yerde bir başkası çalıyor.
Bu yüzden funk çalarken sorulacak soru "burada ne çalabilirim?" değil, "burada kim çalıyor?" oluyor. Davul ve basın bu ortaklığı, groove dediğimiz hissi doğuruyor.
Provada funk nasıl çalışılır?
Funk'ı grupça oturtmanın en etkili yolu, katman katman ilerlemek:
Önce davul ve bas. İkisi birlikte the One'ı ve ana ritmi oturtsun. Diğerleri dinlesin.
Sonra gitar. Davul ve bas oturduktan sonra gitar kendi boşluğunu bulsun.
En son klavye ve nefesliler. Kalan boşlukları doldursunlar.
Metronomla on altılık. Metronomu yavaş bir tempoda on altılık vuruşlara ayarlayıp çalışmak, senkopu doğru yere koymayı öğretiyor.
Kaydı yavaşlatıp dinleyin. Hızlı on altılıklarda gitarın ya da davulun tam olarak ne yaptığını duymak için kaydı ton değiştirmeden yavaşlatan bir araç kullanmak işe yarıyor.
Vuruşları ve duruşları ezberleyin. Grubun birlikte vurduğu ve birlikte durduğu yerler, funk'ın en çok dikkat çeken anları. Bunlar kusursuz olmalı.
Tek akorda dönen uzun bir vampi canlı tutmak için dinamikle oynayın. Grup bir bölümde kısılıp sonra birden açılabiliyor. Aynı akorda kalırken bile şarkı böylece hareket ediyor.
Türkiye'de funk'ın izi var mı?
Funk'ın etkisi Türkiye'de de duyuldu. 1960'lar ve 70'lerin Anadolu rock ve pop kayıtlarında funk'tan izler bulunuyor ve bu kayıtlar son yıllarda yurt dışında yayınlanan derlemelerle yeniden gün yüzüne çıkıyor. Bağlamanın elektro gitarla buluştuğu o döneme Anadolu rock yazımızdan göz atabilirsiniz.
Funk'ın köklerine inmek isterseniz, soul ve R&B'nin de dayandığı bluesa bakmak iyi bir başlangıç. 12 bar blues yazısı bu yolun ilk adımı.