Anadolu Rock Nedir? Bağlama ile Elektro Gitar Nasıl Buluştu?

Bir türküyü elektro gitar, bas ve davulla çalmak, ama melodinin Anadolu'dan geldiğini hiç saklamamak: Anadolu rock'ın en kısa tarifi bu. Tür 1960'ların ortasında, Türkiye'de rock grupları çoğalmaya başladığında ortaya çıktı. En bilinen isimleri Barış Manço, Cem Karaca, Erkin Koray, Selda Bağcan, Fikret Kızılok ve Moğollar.

Grup sohbetine bir mesaj düşer: "Bu hafta bağlamacı arkadaş da geliyor, bir türküyü rock düzenleyelim mi?" Prova odasında ilk yarım saat çoğu zaman aynı yerlerde takılır. Gitar distorsiyonu açınca bağlama duyulmaz olur, davulcu 9/8'lik ölçünün nerede döndüğünü arar, basçı hangi vuruşa basacağını bilemez. Altmış yıl önce aynı soruyla uğraşan gruplar, bugün hâlâ dinlenen bir tür bıraktı.

Neden bazen "Anadolu pop" da deniyor?

Türün tek bir adı yok. Moğollar, 1971'de çıkan ilk albümlerine "Anadolu Pop" adını verdi. Bugün aynı dönemin kayıtları için "Anadolu rock" daha sık kullanılıyor, ama iki ad aynı fikri anlatıyor: Batı'nın elektrikli enstrümanlarıyla Anadolu melodisini buluşturmak.

Terimi ilk kimin kullandığı konusunda kaynaklar farklı şeyler söylüyor. Kesin olan, Moğollar'ın albüm adı.

Altın Mikrofon yarışmasının bu müzikte payı ne?

Hürriyet gazetesi 1965 ile 1968 arasında her yıl Altın Mikrofon adlı bir müzik yarışması düzenledi. Gazetenin koyduğu amaç, Türk müziğini Batı müziğinin tekniği, üslubu ve enstrümanlarıyla yeniden yönlendirmekti. Şart da buna göreydi: yarışmacılar Batı enstrümanı çalacak ve Türk müziği çalacaktı. Yani grup elektro gitarla sahneye çıkabiliyordu, ama repertuvarı Türk müziğinden gelmeliydi.

Yarışma sadece bir gecelik bir final değildi. 1968'de finale kalan yedi grup, toplam 32 müzisyen, otobüsle 17 günlük bir turneye çıktı. Altın Mikrofon 1972'de Günaydın gazetesiyle ve 1979'da yeniden yapıldı, ama ilk dönemdeki ilgiyi görmedi.

Tabloya bakınca bir şey dikkat çekiyor: bugün türün öncüsü sayılan isimlerin çoğu bu yarışmalardan birinci çıkmadı. Ama yarışmanın şartı, katılan her grubu aynı işe zorluyordu: Batı enstrümanıyla Türk müziği çalmak.

Öncü isimler kimdi, her biri ne bıraktı?

Her biri farklı bir yoldan geldi:

• Cem Karaca (1945–2004) sırasıyla Apaşlar, Kardaşlar, Moğollar ve Dervişan ile çalıştı. Moğollar'la "Namus Belası"nı kaydetti. 1980 darbesinden sonra Köln'e gitti, 1987'de döndü.

• Barış Manço (1943–1999) Harmoniler ve Kaygısızlar ile başladı. "Dağlar Dağlar" 1970'te büyük bir hit oldu. Kurtalan Ekspres 1972'de kuruldu.

• Erkin Koray 1950'lerin sonundan beri sahnedeydi. 1974 tarihli "Elektronik Türküler"in adı bile türün ne yaptığını anlatıyor. 7 Ağustos 2023'te Toronto'da, 82 yaşında öldü.

• Fikret Kızılok (1946–2001) ilk altın plağını "Uzun İnce Bir Yoldayım"ın 1969 kaydıyla aldı. 1977'deki "Not Defterimden" deneysel bir işti.

• Moğollar 1967'nin sonunda İstanbul'da Aziz Azmet, Murat Ses ve Aydın Daruga tarafından kuruldu. 1971'de Fransa'da Charles Cros Akademisi'nin Grand Prix du Disque ödülünü aldı. 1976'da dağıldı, 1993'te yeniden toplandı.

Elektro bağlamayı kim icat etti?

Kesin bir cevap yok. Türkçe ve İngilizce Wikipedia, elektro bağlamanın 1960'ların sonunda Erkin Koray ile Orhan Gencebay tarafından birlikte yapıldığını yazıyor. Sık anlatılan hikâyeye göre Koray, bir gitar manyetiğini (telin titreşimini elektrik sinyaline çeviren parça) Gencebay'ın bağlamasına taktı. Bu hikâyenin birincil bir kaynağına ulaşamadık ve bazı kaynaklar mucidin kesin bilinmediğini söylüyor. En doğru ifade şu: elektro bağlama genellikle Koray ve Gencebay'a atfedilir.

"İlk Anadolu rock şarkısı hangisi?" sorusu da aynı durumda. Farklı kaynaklar farklı şarkıları ve farklı yılları gösteriyor, üzerinde uzlaşılmış tek bir cevap yok.

Bağlamanın kendisi de tek tip değil. Kısa sap ile uzun sap arasındaki fark, grupta hangi bağlamayla çalışacağınızı etkileyebilir. Bu ayrımı kısa sap ve uzun sap bağlama karşılaştırmasında bulabilirsiniz.

Bu müziği kulakta ayırt eden ne?

Türün sesini sayılarla anlatan güvenilir bir çalışma bulamadık. Aşağıdakiler, dönemin kayıtlarını dinlerken kulağın yakaladığı şeyler.

Önce melodi. Şarkıların çoğu türkülerden ya da türkü tadında melodilerden gelir. Melodiyi bazen vokal, bazen elektro bağlama, bazen de gitar taşır. Davul ve bas ise rock'tan tanıdık bir zemin kurar.

Sonra ritim. Türk müziğinde ikili ve üçlü vuruş birimlerinin yan yana gelmesiyle oluşan ritimlere aksak denir. Kelime anlamı "topal"dır, çünkü ölçü düz saymaya alışmış kulağa bir yerde aksıyormuş gibi gelir. En bilinen örnek 9/8'lik ölçünün 2+2+2+3 diye sayılması. Rock davulunun düz 4/4'lük kalıbıyla bu ölçüyü buluşturmak, türün en çok emek isteyen tarafı. Nasıl sayıldığını aksak ritim yazısında adım adım bulabilirsiniz.

Üçüncüsü ses rengi. Kayıtlarda bağlama da gitar da amfiden geçmiş bir sesle duyulur, bazı kayıtlarda bu ses belirgin şekilde bozulmuştur (distorsiyonlu). Bu karışım, akustik bir türkü kaydından çok farklı bir enerji verir.

2010'lardan sonra neden yeniden dinleniyor?

Eski plaklar yurt dışında yeniden basıldı. İngiliz plak şirketi Finders Keepers, "Anatolian Invasion" adlı serisinde Mustafa Özkent'in "Gençlik İle Elele" albümünü, Selda'nın ve Ersen'in plaklarını yeniden yayımladı. Böylece bu kayıtlar Türkçe bilmeyen dinleyiciye de ulaştı.

Yeni gruplar da bu sesi alıp kendi yorumlarıyla çalmaya başladı. Altın Gün 2016'da Amsterdam'da, basçı Jasper Verhulst'un Facebook'a verdiği bir ilanla kuruldu. Grubun 2019 tarihli "Gece" albümü 62. Grammy Ödülleri'nde En İyi Dünya Müziği Albümü dalında aday gösterildi. Gaye Su Akyol, Palmiyeler ve Ayyuka da 2010'larda bu çizgide anılan isimler arasında.

Bir grup bu sesi provada nasıl kurar?

Bunlar bir kural listesi değil, bir türküyü rock düzenine taşırken işe yarayan başlangıç adımları:

1. Çalmaya başlamadan ölçüyü sayın. Şarkı aksaksa herkes birkaç tur 2+2+2+3 diye el çırparak sayarsa davul ve bas aynı yerde döner.

2. Melodiyi kime verdiğinize karar verin. Bağlama melodiyi taşıyorsa gitar riff ya da ritim çalsın. İkisi aynı hattı aynı oktavda çalınca birbirini örter.

3. Distorsiyonu gitarda tutun ve düşük başlayın. Bağlamayı mikrofonla alıyorsanız sahne sesini kısık tutmadan duyulmaz.

4. Ton ve düzeni baştan konuşun. Bağlamacının hangi düzende çaldığını ve vokalin hangi tonda rahat olduğunu bilmeden akor kâğıdı yazmayın.

5. Orijinal kaydı prova öncesi herkes dinlesin. Kayıttaki girişler ve aralar, sözlü tariften daha hızlı öğretir.

6. İlk turlarda süsleme yok. Davul ve bas oturmadan fill (davulda cümle arası geçiş vuruşu) ve solo eklemek, herkesin ölçüyü kaybetmesinin en kısa yolu.

Kadroda bağlamacı ya da klavyeci eksikse ve grubu yeni topluyorsanız, müzik grubu nasıl kurulur rehberi ilk adımları sırayla veriyor.