Blues Nedir? 12 Bar Blues ve Jam İçin Temel Bilgiler

Jam gecesi. Sahnede birbirini ilk kez gören dört kişi var. Biri "A'da blues" diyor, "bir, iki, bir-iki-üç-dört" diye sayıyor ve herkes aynı anda giriyor. Bunu mümkün kılan şey 12 bar blues: on iki ölçülük, üç akor üstüne kurulu ve hep aynı sırayla dönen bir kalıp. Kalıbı bilen herkes, şarkıyı hiç duymamış olsa bile nerede olduğunu bilir.

İlk jamlerimde kafamda ölçü saymaktan çalmaya fırsat bulamıyordum. Bir süre sonra saymayı bıraktım. Yapı kulağa yerleşince akor değişimi geldiğini önceden hissediyorsunuz. Oraya varmanın yolu yapıyı bir kez düzgünce öğrenmek.

12 bar nasıl döner?

Dört ölçülük üç cümle düşünün. Birinci cümle baştan sona I. İkinci cümlede iki ölçü IV, iki ölçü I. Üçüncü cümlede bir ölçü V, bir ölçü IV, iki ölçü I. Sonra başa dönülür.

La'da I = A7, IV = D7, V = E7. İkinci satırdaki iki farkı aşağıda anlatıyorum. Tablo aslında I–IV–V'in en bilinen hali. Bu üç akorun başka dizilimlerde nasıl kullanıldığını akor progresyonu yazısında topladım.

Neden bütün akorlar yedili?

Standart 12 bar blues'ta üç akorun üçü de dominant yedili çalınır: A7, D7, E7. Klasik armoni kurallarına göre bu garip. Bu üç akor tek bir majör tonun içine sığmıyor.

Blues bu kurala bakmıyor. Open Music Theory'nin anlattığına göre blues'ta dominant yedili akor her işi görebiliyor: tonik de olabiliyor, dominant da. Yapıyı kapatan hareket de klasik müzikteki gibi V'ten I'e değil, IV'ten I'e gelen plagal hareket. Majör ve minör üçlüler serbestçe karışıyor, hatta aynı anda çalınıyor.

Pratikte şu demek: gitarist A7'de majör üçlüyü basarken solist minör üçlüye yaslanabilir. Kulağa hata gibi gelmez. Blues'un sesi zaten o sürtünmede.

Akor sembollerindeki 7'nin ne anlama geldiğinden emin değilseniz akor okuma yazısına bir göz atın.

Quick change, turnaround ve öbür biçimler

Jamde en sık duyacağınız soru: "Quick change mi?" Müzisyenler arasında bu adla anılan varyantta 2. ölçüde IV'e gidilir, 3. ölçüde I'e dönülür. Tablodaki ikinci satır bu. Sorunun cevabını bilmeden girerseniz 2. ölçüde yarı grup D7'ye, yarısı A7'de kalır. Sormaktan çekinmeyin.

İkinci fark son ölçüde. Turnaround, bir sonraki tura geçmek için bölümün sonunda çalınan tonik dışı akor ya da akorlar demek. En basiti 12. ölçüde tek bir V7. Beatles'ın "You Can't Do That"i (1964) temel forma çok yakın gidip son ölçüye böyle bir V turnaround ekliyor. Daha süslü turnaroundlar da var, cazda genelde vi–ii–V–I.

Her blues 12 ölçü değil. Karşınıza çıkabilecek birkaç biçim:

• 16 bar blues: Muddy Waters, "Hoochie Coochie Man" (1954).

• Minör blues: i ve iv minör yedili, V dominant kalır. B.B. King'in "The Thrill Is Gone"u (1970) son cümlede ♭VI–V kullanıyor.

• Caz blues'u: araya ii–V'ler eklenir. Duke Ellington, "C Jam Blues".

Vokal ne zaman söyler, siz ne zaman çalarsınız?

Blues sözleri genelde üç satırdır. İlk satır söylenir, ikinci satırda aynen tekrar edilir, üçüncü satır meseleyi çözer. Buna AAB yapısı deniyor ve her satır bir dört ölçülük cümleye denk geliyor.

Asıl işe yarayan ayrıntı şu: satır genelde cümlenin ilk iki ölçüsünde söylenir. Kalan iki ölçü enstrümanın cevabına kalır. Buna çağrı-yanıt deniyor ve kökü büyük ihtimalle köleleştirilmiş Afrikalı ve Afro-Amerikalıların iş şarkılarına uzanıyor. Bessie Smith'in 1923 tarihli "Gulf Coast Blues" kaydı bunu dinlemek için iyi bir örnek.

Jamdeki kural buradan çıkıyor. Vokal söylerken geri çekilin. Satır bitince iki ölçünüz var, o boşluğu kısa bir cümleyle doldurun. Vokalin üstüne çalmak, jamde en çok göze batan şeylerden biri.

Shuffle: sekizlikler neden eşit değil?

Blues'un salınımı swing sekizliklerden geliyor. Notada düz sekizlik yazar ama çalarken ilk sekizlik uzun, ikincisi kısa tutulur. Oran kabaca 2'ye 1, yani üçleme hissi. Kesin bir oran yok, parçadan parçaya değişiyor ve tempo hızlandıkça sekizlikler düzleşiyor.

Davulda trampet 2. ve 4. vuruşa basar, buna backbeat deniyor. Gitarda klasik shuffle eşliği, akorun beşlisi ile altılısı arasında gidip gelen kalıp. La'da E ile F# arasında, alt telde A kökünün üstünde.

Shuffle'ı oturtmanın en kısa yolu metronomla çalışmak: tıkı 2 ve 4'e koyun, kendi sekizliklerinizi üçleme hissiyle doldurun. Metronomla çalışma yazısındaki yöntemler burada da işliyor.

İlk solo için blues gamı

Blues gamı, minör pentatoniğe bir kromatik geçiş notası eklenmiş hali. La'da:

A – C – D – D# – E – G

Üç akorun üçünde de bu gamla çalabilirsiniz. Majör akorun üstünde minör üçlü (A7 üstünde C) sürtünür ve "blue note" dediğimiz ses çıkar. Blue note'lar genelde gamın bemolleşmiş 3., 5. ve 7. dereceleri diye tarif edilir. Open Music Theory ise bunların tam bemol de tam natürel de olmadığını, arada bir yerde durduğunu söylüyor. Gitarda teli hafifçe bükerek bu ara sese ulaşabilirsiniz.

Daha tatlı bir renk isterseniz majör blues gamı var: La'da A – B – C – C# – E – F#.

Blues nereden geliyor?

Kökleri köleleştirilmiş Afro-Amerikalıların müziğine uzanıyor. İlk blues şarkıları 1800'lerin sonunda vardı. Tarla bağırışları ve iş şarkıları gibi daha eski Afro-Amerikan geleneklerden, Batı Afrika müziğinin ritmik ve mikrotonal özelliklerinden beslendiği düşünülüyor. O döneme ait belge azdır. "Blues" kelimesinin bir müzik türü için kullanıldığı ilk belgeler de 20. yüzyılın başına ait.

Yayımlanan ilk blues bestesinin hangisi olduğu tartışmalı. W.C. Handy'nin "The Memphis Blues"u 1912'de yayımlandı ve blues'u geniş kitleye tanıtan eserlerden biri oldu. "St. Louis Blues" 1914'te geldi, Handy de "Blues'un Babası" diye anıldı. Kayıt tarafında Mamie Smith, Ağustos 1920'de Okeh için "Crazy Blues"u kaydetti. Kaynaklar onu blues kaydeden ilk siyah şarkıcı olarak anıyor. Beyaz şarkıcılar önceki on yılda blues şarkıları kaydetmişti ama bu kayıt, plak şirketlerinin siyah dinleyiciye yönelmesini başlatan bir patlama yarattı.

Jam gecesine gitmeden önce

Yazılı kuralı yok. Gördüğüm alışkanlıklar şöyle, her jamin de kendi havası var.

• Ton sayan kişi söyler. Gitarcılar genelde E ya da A'yı sever, nefesliler varsa B♭ ya da F gelebilir.

• Girmeden önce sorun: quick change mi, düz mü?

• Sololarda sıra genelde göz temasıyla geçer. Biri size bakıp başını salladıysa sıra sizde.

• Solonuzu bir ya da iki turda tutun. Tur sayısını önceden konuşmak işi kolaylaştırır.

• Bitişi genelde sayan kişi işaret eder, çoğu zaman eli kaldırarak. Son turda gözünüz onda olsun.

• Tanımadığınız bir düzen çıkarsa ilk turu dinleyerek geçirin. Kimse bunu ayıp saymaz.

Sık tonlarda üç akor:

E'de blues çalınacaksa üç akorun üçü de gitarda açık akorla basılabiliyor: E7, A7, B7. İlk jam için daha rahat bir ton zor bulunur.