Saksafon mu, Klarnet mi, Flüt mü? Hangi Nefesli Çalgıya Başlamalı?

Saksafon, klarnet ve flüt aynı ailenin üyeleri: üçü de tahta nefesli çalgılar arasında sayılıyor, saksafon metal olmasına rağmen. Ama sesin başladığı yer farklı. Saksafon ve klarnette ses, ağızlığa bağlı ince bir kamışın titreşmesiyle başlıyor. Flütte kamış yok, nefes bir deliğin kenarına yöneltiliyor ve sesi o kenarda kırılan hava üretiyor. Hangi nefesliye başlayacağınız sorusu, büyük ölçüde bu farkın size ne kadar uyduğuyla ilgili.

Bir düşünün: Yıllardır bir grupta dinleyici olarak duyduğunuz saksafon partisini artık kendiniz çalmak istiyorsunuz. Yetişkin olarak bir çalgıya başlayacaksınız, zamanınız kısıtlı, apartmanda yaşıyorsunuz ve bir gün bir gruba katılmak istiyorsunuz. Bu dört koşul, hangi çalgının size daha çabuk ve daha az sürtünmeyle eşlik edeceğini değiştiriyor.

Üç çalgı arasındaki asıl fark nerede başlıyor?

İlk karşılaştırma ağızda. Dudak, çene ve yüz kaslarının çalgıya göre aldığı biçime embouchure deniyor ve üç çalgıda bu biçim farklı. Aşağıdaki tablo farkları bir arada gösteriyor.

Tablodaki türler bir kural değil, sık rastlanan eşleşmeler. Bir funk grubunda flüt de, bir rock grubunda klarnet de çalınabiliyor.

İlk ses hangisinde daha çabuk çıkar?

Öğretmenlerin çoğu, saksafon ve klarnette ilk sesin flüte göre daha çabuk çıktığını söylüyor. Kamış titreşmeye hazır bekliyor. Ağızlığı doğru tuttuğunuzda bir ses geliyor, güzel olmasa bile. Flütte ise dudak açıklığındaki ve nefesin açısındaki küçük bir değişiklik sesi tamamen kesebiliyor. İlk günlerde sadece hava sesi duyulması sık görülen bir durum.

Bu, flütün daha zor olduğu anlamına gelmiyor. Zorluk farklı zamanlarda ortaya çıkıyor. Saksafonda ilk ses çabuk gelir, ama temiz ve akordu yerinde bir ses zaman ister. Klarnette pes bölgeden tiz bölgeye geçiş ilk aylarda en çok zorlanılan yerdir. Bir uyarı daha: okulda çalınan blok flüt ile yan flüt çok farklı çalgılar. Blok flüt bilmek yan flütte ilk sesi çıkarmayı kolaylaştırmıyor.

Si bemol, Mi bemol, Do: transpoze grupta neden sorun olur?

Saksafon ve klarnet transpoze eden çalgılar. Kâğıtta Do yazan notayı çaldığınızda başka bir ses duyuluyor. Si bemol klarnet yazılandan bir tam ses pes çıkıyor. Mi bemol alto saksafon büyük altılı, Si bemol tenor saksafon ise bir oktav ve bir tam ses pes çıkıyor. Flüt ise yazıldığı gibi çalıyor.

Tek başına çalışırken bu çoğu zaman fark edilmiyor, çünkü alınan notalar zaten o çalgı için yazılmış oluyor. Sorun grupta başlıyor. Gitarist "şarkı Do majör" diyor, saksafoncu da Do majör çalıyor ve ortaya uyumsuz bir ses çıkıyor. Hangi tonun kime göre söylendiği konuşulmadıkça bu karışıklık her provada tekrar ediyor. Bb ve Eb enstrümanların gruptaki yeri ve transpozenin kendisi, bu konuda ilk bakılacak iki yer.

Hangi müzik hangi nefesliyi ister?

Bir gruba katılma hedefiniz varsa, çalmak istediğiniz müzik seçimi en çok etkileyen şey olabilir.

• Pop, rock, funk, soul, ska: Saksafon bu türlerde en sık duyulan nefesli. Alto daha parlak ve çevik, tenor daha kalın ve gövdeli.

• Caz: Saksafon başta olmak üzere üçü de yer buluyor. Klarnet erken caz dönemiyle, saksafon sonraki dönemlerle özdeşleşmiş durumda.

• Türk müziği, fasıl, düğün: Klarnet, özellikle Sol klarnet. Bu repertuvarda saksafon ve flüt daha az görülüyor.

• Klasik ve oda müziği: Flüt ve klarnet orkestranın kalıcı üyeleri. Saksafon klasik repertuvarda daha seyrek.

Türk müziği çalacaksanız hangi klarnete bakmalısınız?

Türkiye'de klarnet dendiğinde akla gelen ses çoğunlukla Sol klarnetin sesi. Sol klarnet, Batı müziğinde yaygın olan Si bemol klarnetten daha uzun ve sesi daha koyu. Fasıl, Roman havaları ve düğün repertuvarında bu klarnet kullanılıyor. Klasik, caz ya da Batı müziği çalacaksanız Si bemol klarnet daha doğru bir başlangıç.

İkisi arasında geçiş mümkün, parmak düzenleri benzer. Ama ilk çalgıyı almadan önce hangi müziğe yöneleceğinizi düşünmek, sonradan ikinci bir klarnet almak zorunda kalmamanızı sağlıyor. Hocanızın hangi klarnetle ders verdiğini de sormakta fayda var.

Kamış, bez, askı: bakım sizden ne ister?

Kamışlı çalgılarda kamış, sürekli yenilenen bir sarf malzemesi. Flütte böyle bir gider yok. Kamışlı çalgılar için temel bakım alışkanlıkları şöyle:

• Birkaç kamışı sırayla kullanmak, tek kamışı sonuna kadar yıpratmamak.

• Her çalışmadan sonra kamışı ağızlıktan çıkarıp kurutmak ve düz bir yerde saklamak. Islak bırakılan kamışın ucu eğriliyor.

• Başlangıçta yumuşak bir kamışla başlamak. Çok sert kamışla ses çıkarmak zorlaşıyor, bu da vazgeçmeye kadar gidebiliyor.

• Çalgının içini her çalışmadan sonra temizleme beziyle kurulamak. Bu üç çalgının hepsi için geçerli.

Saksafon üçü arasında en ağır ve en hacimli olanı. Boyun askısıyla çalınıyor ve kılıfıyla birlikte taşınması ayrı bir iş. Flüt en hafifi, bir sırt çantasına bile sığıyor.

Apartmanda komşuyu rahatsız etmeden nasıl çalışılır?

Saksafon genelde üçü arasında en yüksek sesli olanı ve apartmanda en çok şikâyet alanı. Saksafon için sesi azaltan susturucular var, ama sesi tamamen yok etmiyorlar ve çalma hissini değiştiriyorlar. Klarnet ve flüt daha kısık, yine de duvardan geçiyor.

Çalışma saatlerini komşuların duyarlı olduğu saatlerin dışında tutmak, kısa ve sık çalışmak ve komşuyla ortak duvardan uzak bir odada çalmak işe yarayan adımlar. Kısa çalışmanın faydası sadece komşular için değil. Dudak ve yüz kasları ilk haftalarda çabuk yoruluyor. Uzun ve zorlayıcı bir seans yerine günde birkaç kısa seans, embouchure'ün oturması için de daha verimli.

Gruba katıldığınızda transpoze işini her şarkıda kafadan yapmak zorunda değilsiniz. BandUp'ta Si bemol ya da Mi bemol çalan bir üye, kişisel transpoze ile akorları yalnızca kendi ekranında kaydırıyor. Şarkının grup için kayıtlı tonu ve diğer üyelerin gördüğü akorlar değişmiyor. Tercih hesapta saklandığı için her şarkıda yeniden ayarlamak da gerekmiyor.

Peki yeni bir nefesliye günde kaç dakika ayırmak yeterli?