Sahnede Click ve Backing Track Nasıl Kullanılır?

Sahnede iki ek ses var. Birini sadece müzisyenler duyuyor: click, yani kulakta tıklayan metronom. Diğerini herkes duyuyor: backing track, yani canlı çalınmayan partilerin önceden kaydedilmiş hâli. Bir synth, arka vokal, perküsyon ya da yaylılar. İkisi birlikte kullanıldığında grubun kaydın temposuna kilitlenmesi gerekiyor, çünkü kayıt kimseyi beklemiyor.

Sayım başlıyor. Davulcunun kulağında click var, gitaristin kulağında hiçbir şey. İkinci ölçüde track giriyor ve gitarist yarım vuruş önde. Salondakiler belki fark etmiyor. Sahnedeki herkes fark ediyor.

Track kullanmaya karar verdiğimizde en çok zamanı müzikte değil, kablolarda ve kanallarda kaybettik. Aşağıdakiler o sürecin kısa hâli.

Click'i sahnede kim duymalı?

En az davulcu. Track varsa davulcu click'i duymak zorunda, çünkü grubun temposunu o taşıyor. Diğerleri için iki yol var:

• Sadece davulcu: Herkes davulu takip ediyor. Kurulum basit. Ama track'te davulun olmadığı bir girişte ya da ara bölümde diğerleri boşlukta kalabiliyor.

• Herkes: Kulak içi monitörle herkes click'i duyuyor. Daha sıkı çalınıyor, ama her üye için ayrı bir monitör karışımı gerekiyor.

Sahne monitörü ile kulak içi monitör arasındaki seçim, click'i kimin duyabileceğini de belirliyor. Kısaca: sahne monitöründen click vermek işe yaramıyor, click salona da taşıyor.

Click ile track neden ayrı kanallardan gönderilir?

Çünkü ikisinin gideceği yer farklı. Click sadece müzisyenlerin kulağına, track hem müzisyenlere hem seyirciye gidiyor. Tek bir kanaldan gönderirseniz ayırmanın yolu kalmıyor.

En basit kurulum telefonla yapılıyor. Click sol kanalda, track sağ kanalda olan tek bir stereo dosya hazırlıyorsunuz. Telefonun çıkışını ikiye ayıran bir kabloyla iki kanalı mikserde ayrı girişlere veriyorsunuz. Sonra sol kanalı sadece monitörlere, sağ kanalı hem monitörlere hem salona yolluyorsunuz.

Daha büyük bir kurulumda çok çıkışlı bir ses kartı kullanılıyor. Burada kural şu: her çıkışa tek bir sinyal. Track stereo iki çıkıştan, click bir çıkıştan, sözlü işaretler de ayrı bir çıkıştan gidiyor.

Track'in içine ne koyduğunuz da önemli. Sadece canlı çalınamayan partileri koyun. Grupta birinin zaten çaldığı bir partiyi track'e de koymak, sahnede bir hata olduğunda iki sesin çakışmasına yol açıyor. Partileri her şarkıda aynı kanallarda tutarsanız, sesçi her mekânda ayarı bir kez yapıp bütün sete uygulayabiliyor.

Track'i tek bir kişi başlatıp durdursun. Genelde bu kişi davulcu ya da grubun müzikal lideri oluyor. İki kişinin aynı cihaza uzandığı bir sahnede, yanlış şarkının başlaması an meselesi.

Seyirciye ne gitmeli, ne gitmemeli?

Sözlü işaretlerin ayrı kanalda olması sesçinin işini de kolaylaştırıyor. İşaretler click'le aynı kanaldaysa ve biri yanlışlıkla salona açılırsa, seyirci "iki, üç, dört" diye sayan bir ses duyuyor. Ayrı kanalda olunca sesçi onu şarkının içinde de kısabiliyor.

Sayım ve sözlü işaretler nasıl hazırlanır?

Track'li bir sette sayım, şarkının başladığı andır. Herkesin aynı yere düşmesi için birkaç alışkanlık gerekiyor:

• Sayım her şarkıda aynı uzunlukta olsun. Örneğin her zaman iki ölçü. Şarkı nasıl başlarsa başlasın.

• Şarkının adı sayımdan önce söylensin. Kulakta bir ses "Sıradaki şarkının adı" diyor, sonra sayım geliyor. Yanlış dosyanın açıldığı hemen anlaşılıyor.

• Bölüm işaretleri kısa olsun. "Nakarat, iki, üç, dört." Uzun cümle kulağı dolduruyor.

• Click şarkıyla bitsin. Şarkı bittiği hâlde kulakta tıklamaya devam eden bir click, bir sonraki sayımı karıştırıyor.

• Click'in sesi her şarkıda aynı olsun. Ölçünün ilk vuruşunu daha tiz bir sesle yapmak, şarkının neresinde olduğunuzu takip etmeyi kolaylaştırıyor.

Tempo değişen şarkılar ve geçişler nasıl planlanır?

Bazı şarkılar ortada yavaşlıyor, bazılarında köprü farklı bir tempoda. Track'li bir sette bu değişiklikler dosyanın içine önceden yazılıyor. Buna tempo haritası deniyor: click şarkının her bölümünde doğru hızı veriyor. Tempo haritası olmadan yavaşlayan bir bölümde click aynı hızda devam ediyor ve grup, click ile şarkı arasında seçim yapmak zorunda kalıyor.

Grup için her şarkıya kısa bir not çıkarmak işe yarıyor: tempo, his (düz ya da shuffle), sayımı kim veriyor, sayım kaç ölçü, bir önceki şarkı nasıl bitiyor. Şarkılar arası geçişler de bu nota göre planlanıyor. Bir şarkı biter bitmez diğeri mi başlıyor, arada konuşma mı var? Aradaki sessizliği yönetmenin yolları için şarkı arası geçişler rehberi fikir veriyor.

Bilgisayar çökerse ne yapılır?

Eninde sonunda olacak. Kablo çıkıyor, bilgisayar donuyor, telefon bir bildirimle sesi kesiyor. Önemli olan o an ne yapacağınızı önceden bilmek.

• Yedek cihaz: Büyük kurulumlarda aynı dosyaları çalan iki bilgisayar ve biri durursa otomatik olarak diğerine geçen bir ses kartı ya da seçici kutu kullanılıyor. İki oturumun birebir aynı olması şart.

• Yedeği deneyin: Hiç denenmemiş bir yedek, yedek sayılmaz. Provada bir kez fişi çekip geçişin çalıştığını görün.

• Track'siz plan: Her şarkının track olmadan da çalınabilecek bir hâli olsun. Biz her şarkının bu hâlini provada en az bir kez çalıyoruz. Sahnede track durursa davulcu devam ediyor, herkes onu takip ediyor.

• Telefonu uçak moduna alın: Basit ama en sık unutulan madde. Ekran kilidini de kapatın, şarkının ortasında ekranın kararması kimseye iyi gelmiyor.

Provada click'e ve track'e nasıl alışılır?

Click'le çalmak ayrı bir beceri. Sahneye çıkmadan önce farklı tempolarda metronomla rahat çalabilmek gerekiyor. Bunun için metronomla çalışma yazısındaki alıştırmalar iyi bir başlangıç.

Grupça alışmak için sahnedekiyle aynı kurulumla prova yapın. Evdeki hoparlörden click dinleyerek çalışan biri, kulak içinde ilk kez duyduğunda başka bir şey hissediyor. Click ile müziğin dengesine de bakın: click fazla yüksekse müziğin hissi kayboluyor, fazla kısıksa duyulmuyor.

BandUp'ta her şarkının BPM'i şarkı kartında duruyor. Şarkı görünümünde açılan görsel metronom, şarkının BPM'inde vuruş sayısıyla yanıp sönüyor. Track'in durduğu bir anda click'i duymasanız bile tempoyu gözle takip etmenin bir yolu bu. BPM girilmemiş şarkılarda çalışmadığı için, setlistteki her şarkının BPM'ini baştan girmek iyi bir alışkanlık.

Konserden önceki son provada her şarkıyı baştan sona çalmak şart değil. Sadece başlangıçları, bitişleri ve geçişleri çalışmak, track'li bir sette en çok hatanın çıktığı yerleri kapatıyor. Konser günü de kısa bir kontrol listesinden geçin: kablolar, seviyeler, ilk şarkının dosyası, yedek cihaz, telefonun şarjı.