Gam Nedir? Majör ve Minör Gam Farkı

Provada biri "La minördeyiz" dediğinde aslında yedi notalık bir liste veriyor. Gam, bir tonun kullandığı notaların sırayla dizilmiş hâli: bir notadan başlayıp bir oktav yukarıdaki aynı notaya kadar çıkan bir merdiven. Majör ve minör gam bu merdivenin iki farklı dizilişi. Basamakların nerede büyük, nerede küçük olduğu, şarkının kulağa nasıl geleceğini belirliyor.

Solo kısmı geliyor. Gitarist bana bakıyor, ben ona. Akor şeması elimizde, ama akorların arasında hangi notaların güvenli olduğunu kimse konuşmamış. Biri ezberindeki bir kalıbı çalıyor. Bir yerde bir nota batıyor. İki saniye sürüyor, ama herkes duyuyor. Gamı bilmek tam olarak o iki saniyeyi kurtarıyor.

Tam ses ve yarım ses nedir?

Gamın basamakları iki boyda: tam ses ve yarım ses. Yarım ses, iki nota arasındaki en küçük mesafe. Gitarda bir perde, klavyede yan yana duran iki tuş, arada siyah tuş olsun olmasın. Tam ses ise iki yarım ses, yani gitarda iki perde. Aynı telde 5. perdeden 7. perdeye geçtiğinizde tam ses, 7. perdeden 8. perdeye geçtiğinizde yarım ses çıkmış olursunuz. Kulağa çok küçük gelen bu fark, gamın karakterini belirleyen şeyin ta kendisi.

Klavyede Mi ile Fa, Si ile Do arasında siyah tuş yok. Bu iki çift arasındaki mesafe yarım ses. Geri kalan beyaz tuşların arasında siyah tuş var, onların mesafesi tam ses. Bu küçük ayrıntı, bir sonraki başlıktaki formülün neden Do'dan başlayınca bütün beyaz tuşlara denk geldiğini açıklıyor.

Majör gamı majör yapan formül ne?

Majör gam şu adımlarla kuruluyor: tam, tam, yarım, tam, tam, tam, yarım. Hangi notadan başlarsanız başlayın, bu sırayı izlediğiniz sürece elinizde bir majör gam oluyor. Do majörde bu adımlar tam olarak beyaz tuşlara denk geliyor:

Sol'dan başlayıp aynı formülü uygularsanız yedinci basamakta Fa'ya değil Fa diyez'e (F#) varırsınız. Sol majörün tek diyezi bu yüzden var. Formül aynı kalıyor, başlangıç notası değişince siyah tuşlar devreye giriyor.

Minör gam majörden hangi notalarda ayrılıyor?

Doğal minör gamın adımları şöyle: tam, yarım, tam, tam, yarım, tam, tam. Aynı kökten, yani aynı başlangıç notasından karşılaştırınca fark üç notada çıkıyor. Majör gamın 3., 6. ve 7. dereceleri yarım ses pesleşiyor. Do majör Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si. Do minör ise Do, Re, Mi bemol, Fa, Sol, La bemol, Si bemol.

En çok iş gören fark üçüncü derecede. Mi ile Mi bemol arasındaki o yarım ses, akorun majör mü minör mü duyulacağını belirliyor. "Majör neşeli, minör hüzünlü" diye bir genelleme sık duyuluyor. Bir başlangıç fikri olarak kullanılabilir, ama kural değil. Minör tonda yazılmış hareketli dans şarkısı da, majör tonda yazılmış ağır bir balad da çok.

Harmonik ve melodik minör neden var?

Doğal minörde yedinci derece, köke bir tam ses uzaklıkta duruyor. Kulak o notadan köke doğru güçlü bir çekim hissetmiyor. Harmonik minör bunu değiştiriyor: yedinci derece yarım ses tizleşiyor. La minörde Sol, Sol diyeze (G#) dönüşüyor.

Bunu provada fark etmeden kullanıyorsunuz. La minörde bir şarkıda Mi majör (E) akoru geliyorsa, o akorun içindeki Sol diyez harmonik minörden geliyor. Akor şemasında Em yerine E yazıyorsa sebep bu. Melodik minör ise bir adım daha atıyor. Klasik kullanımda çıkarken 6. ve 7. dereceler tizleşiyor, inerken doğal minöre dönülüyor. Cazda genelde iki yönde de tizleşmiş hâliyle çalınıyor.

Gam, ton ve akor aynı şey mi?

Üçü birbirine bağlı ama aynı şey değil. Provada karışınca da konuşma uzuyor.

• Gam: Notaların sırayla dizilmiş listesi. Malzeme.

• Ton: Bir şarkının etrafında döndüğü merkez nota ve o merkezin düzeni. "Şarkı La minörde" dediğinizde tonu söylüyorsunuz.

• Akor: Aynı anda çalınan üç ya da daha fazla nota. Bir tonun akorları çoğunlukla o tonun gamındaki notalardan kuruluyor.

Bir ayrım daha var. Do majör ile La minör aynı yedi notayı kullanıyor, sadece başlangıç noktaları farklı. Bunlara ilgili ton deniyor. Bir majör tonun ilgili minörünü bulmanın kısa yolu, gamın altıncı notasına bakmak: Do majörde La, Sol majörde Mi, Fa majörde Re. Do majör ile Do minör ise aynı kökten başlıyor ama notaları farklı. Bunlar da paralel ton. İkisini karıştırmak, "şarkıyı minöre çevirelim" dendiğinde herkesin başka bir şey çalmasına yol açıyor. Bir tonun akorları da belli sıralarla bir araya geliyor. Bunlara akor progresyonu deniyor ve en sık kullanılan dizilimler bir elin parmaklarını geçmiyor.

Provada "hangi tondayız" sorusu neden önemli?

Biz bu soruyu şarkıya başlamadan soruyoruz. Çünkü cevabı herkese farklı bir şey söylüyor. Basçıya hangi notaların bas hattında güvenli olduğunu, klavyeciye hangi siyah tuşların devrede olduğunu, solo atacak kişiye de hangi yedi notanın içinde dolaşabileceğini. Vokal için ton biraz yüksekse şarkıyı toptan aşağı almak gerekiyor. O da transpoze işi.

Türk müziği çalan bir arkadaşınız gruba katıldıysa bir adım daha var. Makamlar gamla aynı notaları paylaşabiliyor ama seyirleri ve bazı aralıkları farklı. Makam ile gam arasındaki fark başlı başına bir konu.

Gamlar sıkılmadan nasıl çalışılır?

Gam çalışmak, aşağı yukarı aynı yedi notayı defalarca tekrarlamak demek. Sıkıcı olmaması için birkaç yol var:

• Metronomla yavaş başlayın, tempoyu ancak temiz çıktığında artırın.

• Gamı düz sırayla değil, üçer üçer atlayarak çalın: Do, Mi, Re, Fa, Mi, Sol.

• Çalıştığınız şarkının tonundaki gamı seçin. Aynı akşam o şarkıda doğaçlama denersiniz.

• Gamı tek bir telde, perdeden perdeye kayarak çalın. Tam ve yarım seslerin yerini gözünüzle de görürsünüz.

• Bir ton seçin ve o gamın notalarıyla kısa bir melodi uydurun. Gam malzeme, doğaçlama o malzemeyi kullanmayı öğrenmek.

Bir şarkının tonu grupta herkesin kafasında ayrı yerde durunca provanın ilk dakikaları bu soruya gidiyor. BandUp'ta şarkının tonu ve BPM'i şarkı kartında duruyor. Transpoze yapıldığında akorlar ve ton birlikte kayıyor, yani "şimdi hangi tondayız" sorusunun cevabı herkesin ekranında aynı.

Gamın ilk somut kullanımı çoğu zaman bir blues solosu oluyor. O yüzden ilk solo denemesi için 12 bar blues iyi bir yer.