Makam Nedir? Makam ile Gam Arasındaki Fark

Aynı notaları kullanan iki ezgi neden bambaşka duyulabilir? Türk müziğinde bu sorunun cevabı makam. Makam, bir ezginin hangi seslerle kurulacağını, bu seslerin arasında nasıl dolaşacağını, hangi seste duraklayıp hangi seste biteceğini belirleyen bir düzen. Yani bir dizi, artı o dizinin nasıl kullanılacağına dair kurallar.

Gruba bağlama çalan biri katılıyor. Provada yeni bir türkü çalışılıyor. Gitarist akorları "La minör" diye yazıyor, bağlamacı ise şarkının Uşşak olduğunu söylüyor. İkisi aynı şarkıdan bahsediyor. Ama bağlamanın bastığı bir ses, gitarın perdelerinden hiçbirine tam oturmuyor. Gitar o notayı ya biraz tiz ya biraz pes çalıyor ve kulak bunu hemen fark ediyor. Makamı anlamak, bu farkın nereden geldiğini görmekle başlıyor.

Makam bir gamdan neden fazlası?

Batı müziğinde gam, notaların sırayla dizilmiş listesi. Majör ve minör gam bunun en bilinen iki örneği. Makamın da bir dizisi var, ama tek başına dizi makamı tanımlamıyor. Aynı diziyi kullanan iki makam, ezginin o dizide nasıl hareket ettiğine göre birbirinden ayrılıyor.

Makamı dizinin ötesine taşıyan üç şey var: ezginin hangi sesin etrafında dolaştığı, hangi seste durup hangisinde bittiği ve ezginin diziye yukarıdan mı aşağıdan mı girdiği. Bu yüzden bir makamı sadece notalarını ezberleyerek çalmak, bir dilin sadece harflerini bilmeye benziyor.

Dörtlü ve beşli makamı nasıl kurar?

Makam dizileri iki parçanın birleşmesiyle kuruluyor: dört sesli bir parça (dörtlü) ve beş sesli bir parça (beşli). Her parçanın kendi karakteri ve adı var. Rast dörtlüsü, Uşşak dörtlüsü, Hicaz dörtlüsü, Buselik beşlisi gibi. Bu parçalara, makamın kendine özgü rengini veren kısa ses dizileri anlamında çeşni de deniyor.

Örneğin Hicaz makamı, bir Hicaz dörtlüsü ile bir Rast beşlisinin birleşmesinden oluşuyor. Hicaz dörtlüsünün ortasındaki geniş aralık, Hicaz'ı kulakta hemen tanınır kılan şey. Aynı dörtlü başka bir beşliyle birleşince başka bir makam çıkıyor. Bu yüzden makam öğrenenlerin çoğu işe tek tek makam ezberleyerek değil, birkaç çeşniyi kulakta tanımayı öğrenerek başlıyor. Çeşniler tanıdık gelmeye başladıktan sonra, bunların nasıl birleşip bir makam oluşturduğunu görmek çok daha kolay oluyor.

Durak, güçlü ve seyir kulağa ne anlatır?

Makamın iki ana merkezi var:

• Durak: Makamın bittiği, karakterini belirleyen ana ses. Ezgi ne kadar dolaşırsa dolaşsın sonunda buraya dönüyor.

• Güçlü: İkinci önemli merkez. Genelde dörtlü ile beşlinin birleştiği seste duruyor ve ezgi yolun ortasında burada soluklanıyor.

• Seyir: Ezginin dizi içindeki yolculuğu. Çıkıcı seyirde ezgi pesten başlayıp yukarı çıkıyor, inici seyirde tizden başlayıp aşağı iniyor, inici-çıkıcı seyirde ise ortadan başlayıp iki yöne de gidiyor.

Aynı notaları kullanan makamlar en çok seyirle ayrılıyor. Kulak, ezginin nereden başladığını ve nerede dinlendiğini takip ederek hangi makamın çalındığını anlıyor.

Koma nedir, oktav neden 53'e bölünür?

Batı müziğinde oktav on iki eşit yarım sese bölünüyor. Türk müziği teorisinde yaygın olarak öğretilen Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi ise oktavı 53 küçük parçaya, yani komaya bölüyor ve bunlardan 24 sesi kullanıyor. Adını Hüseyin Sadettin Arel, Suphi Ezgi ve Salih Murat Uzdilek'ten alıyor.

Bu sistem sayesinde Batı'nın yarım sesleri arasına düşen perdeler yazılabiliyor. Segâh bunun en bilinen örneği: Si ile Si bemolün arasında duran, Batı notasında karşılığı olmayan bir ses. "Türk müziğinde çeyrek ses var" sözü de buradan geliyor, ama kaba bir benzetme. Aralıklar koma cinsinden anlatılıyor ve eşit çeyreklere bölünmüyor. Bir not daha: bu sistem teorik bir yazım düzeni ve gerçek icrayı tam olarak karşılayıp karşılamadığı akademik olarak tartışılıyor. İyi bir icracının seslendirdiği perde, kâğıttaki perdeden biraz farklı olabiliyor.

Bilinen makamların Batı müziğinde karşılığı var mı?

Birebir karşılığı yok, ama bazı makamların dizisi Batı dizilerine yakın. Aşağıdaki tablo bu yakınlığı gösteriyor. "Yaklaşık" sözü önemli: koma farkları ve seyir, en yakın dizide bile makamı ayrı tutuyor.

Nihavend dizisi Batı'nın minörüne denk gelse de ezgi makamın seyrine göre ilerliyor. "Nihavend tamamen Batı müziği" demek bu yüzden eksik kalıyor.

Gitar ya da klavye neden her makamı tam çalamaz?

Gitarın perdeleri ve klavyenin tuşları oktavı on iki eşit yarım sese bölüyor. Bu düzene tampere sistem deniyor. Makamdaki koma farklı perdeler bu on iki sesin arasına düştüğü için perdeli bir gitar ya da standart bir klavye onları ancak yaklaşık çalabiliyor. Nihavend ya da Kürdi gibi dizisi Batı dizilerine yakın makamlarda bu fark az hissediliyor. Uşşak, Rast ve özellikle Hüzzam'da daha çok.

Müzisyenler bunun için farklı yollar deniyor. Perdesiz (fretless) gitar ya da bas, parmağın perdeyi istediği yere koymasına izin veriyor. Bazı gitarlara ek perdeler takılıyor. Bazı klavyelerde ve yazılımlarda seslerin akordunu tek tek değiştirmek mümkün. Hangisini seçerseniz seçin, işin çoğu kulakta: koma farkını duymayı öğrenmeden onu çalmak zor.

Bağlama ile elektro gitar aynı provada nasıl buluşur?

Bu buluşmanın uzun bir geçmişi var. Anadolu rock, bağlama ile elektro gitarı aynı sahnede buluşturmanın en bilinen örneklerinden biri. Provada işe yarayan birkaç adım:

• Şarkının makamını ve koma farklı perdelerin nerede geçtiğini baştan konuşun. Gitar o notalarda geri çekilebilir ya da melodiyi bağlamaya bırakabilir.

• Akor çalan çalgılar, koma farklı sesin geçtiği yerlerde o sesi içermeyen akorları tercih edebilir.

• Bağlamanın perde düzeni çalgıya ve yöreye göre değişiyor. Bağlamacıya hangi perdelerin olduğunu sormak, varsayım yapmaktan daha hızlı. Kısa sap ile uzun sap arasındaki fark da sesi etkiliyor.

• Ritim tarafında da benzer bir iş var. Türk müziğindeki usuller ve aksak ritimler, düz dörtlükle çalışmaya alışmış bir grubun ayrıca çalışması gereken bir konu. Çalgılar girmeden önce usulü herkesin birlikte el çırparak sayması, grubun aynı yerden başlamasını sağlıyor.

Aksak ritimlerin nasıl sayıldığını öğrenmek için 9/8 ve 7/8 rehberimize göz atabilirsiniz.