Bağlamaya Başlarken Kısa Sap mı, Uzun Sap mı?
Uzun sap bir bağlamanın ilk üç perdesini kesip atın, elinizde kabaca kısa sap bir bağlama kalır. Gövde benzer, teller benzer; fark tel boyunda. Sap kısalınca tel boyu kısalır, perdeler birbirine yaklaşır, sazın sesi ve çoğu zaman akort edildiği düzen de değişir.
Müzik mağazasındasınız. Duvarda iki saz yan yana asılı, ikisinin de etiketinde "bağlama" yazıyor. Biri belirgin şekilde uzun. Satıcı "hangisini düşünüyordunuz?" diye soruyor ve siz farkın ne olduğunu bilmiyorsunuz.
İkisi aynı ailenin iki boyu. Hangisini seçeceğiniz elden çok çalmak istediğiniz müziğe bağlı.
Tel boyu kaç santim?
Burada tek bir rakam vermek yanlış olur, çünkü kaynaklar aynı rakamı vermiyor. Yapımcıdan yapımcıya da değişiyor.
Bağlama yapımı üzerine yazılmış akademik bir çalışma, hesap yöntemine göre uzun sap için 82 ya da 84 cm, kısa sap için yaklaşık 69 cm buluyor. MEB'in bağlama ailesi ders modülü ise standart bağlama için 88 cm'lik bir tablo kullanıyor, kısa sap örneğini 64,8 cm üzerinden hesaplıyor. Yani kabaca uzun sapta 82–88 cm, kısa sapta 65–69 cm aralığından bahsediyoruz.
Mağazada sazın tel boyunu sorun. Ya da kendiniz ölçün: tel boyu, iki eşik arasındaki mesafe.
Etikette sadece "bağlama" yazıyorsa satıcıya açıkça kısa sap mı uzun sap mı olduğunu sorun. İki sazı yan yana tuttuğunuzda sap farkı zaten göze çarpar, ama tek başına duran bir sazda bu kadar belli olmayabilir. Aynı soruyu ikinci el ilanlarda da sorun; ilan başlığında bazen sadece "saz" ya da "bağlama" yazar.
Kısa sap ile uzun sap yan yana
Kısa sap | Uzun sap | |
|---|---|---|
Tel boyu | Kaynağa göre yaklaşık 65–69 cm | Kaynağa göre yaklaşık 82–88 cm |
Perde sayısı | Genelde 19 civarı | Genelde 23 civarı |
Tel sayısı | Çoğunlukla 7 (3 alt, 2 orta, 2 üst) | Çoğunlukla 7 (3 alt, 2 orta, 2 üst) |
Sık görülen düzen | Bağlama düzeni | Bozuk (kara) düzen |
Perde sayıları tipik değerler. MEB modülü bağlamada perde sayısının 17 ile 24 arasında değiştiğini, bunu belirleyen asıl şeyin tel boyu olduğunu yazıyor. "Sık görülen düzen" satırı da bir kural değil. İki düzen de iki sazda çalınıyor.
Bağlama düzeni, bozuk düzen: notada yazılan ve kulağa gelen
Düzen, bağlamada akortun adı. Alt, orta ve üst tel gruplarının hangi seslere çekileceğini söyler. MEB modülü 19 ayrı düzen tespit edildiğini, en çok kullanılanların "kara düzen" de denen bozuk düzen ile bağlama düzeni olduğunu yazıyor.
Kafa karışıklığı şuradan çıkıyor: düzenin notada yazılan adı ile sazın gerçekte çıkardığı ses çoğu zaman aynı değil. Ders kitabında "La" yazan tel, sizin sazınızda başka bir ses verebilir. Önemli olan teller arasındaki aralık.
Düzen | Notada yazılış (alt – orta – üst) | Uzun sapta önerilen akort (duyulan ses) | Kısa sapta önerilen akort (duyulan ses) |
|---|---|---|---|
Bozuk (kara) düzen | La – Re – Sol | Do – Fa – Si♭ | Fa – Si♭ – Mi♭ |
Bağlama düzeni | La – Re – Mi | Do – Fa – Sol | Fa – Si♭ – Do |
Notadaki yazılış MEB modülündeki düzen tablosundan. Duyulan sesler Türkü Sitesi'nin genel önerisi ve sitenin kendisi de bunun icracıya, sazın yapısına ve kullanılan tele göre değiştiğini söylüyor. Aynı sitede bağlama düzeni bir de "Re – Sol – La" diye geçiyor. Aralıklar aynı, sadece başlangıç sesi farklı.
Pratikte ne demek bu? Akort cihazınızı başka bir sese kurduysanız da sorun yok, yeter ki üç grubun birbirine göre aralığı korunsun. Grupla çalıyorsanız sazın hangi sese akort edildiğini diğerlerine söyleyin, yoksa klavyeci ile aynı tonda buluşamazsınız.
İlk akordu nasıl yaparsınız?
Kulakla akort zamanla gelir. MEB modülü de bunun deneyim ve iyi bir kulak istediğini, yeni başlayanlar için dijital akort cihazının daha güvenilir olduğunu yazıyor.
Sıra şöyle: önce alt tellerden birini seçtiğiniz düzene göre boşta (perdeye basmadan) akort edin, diğer alt telleri de aynı sese getirin. Sonra orta grup, en son üst grup. Bitince farklı tel gruplarında aynı sesi vermesi gereken perdelere basıp birlikte çalın. Aynı sesi vermiyorlarsa akort tamam değildir.
Modül bir ayrım daha yapıyor: perdelerin yerini ayarlamak bir kere yapılan bir iş, tellerin akordu ise her çalmadan önce kontrol edilir. İkinci el bir sazda perdeler kaymışsa onu bir ustaya bırakın.
Başlarken hangisi daha rahat?
Burada kesin bir cevap vermeyeceğim, çünkü bunu tarafsız biçimde karşılaştıran bir kaynak bulamadım. Kısa sapla başlamayı öneren eğitmenler ve satıcılar var; ama bu bir kural değil.
Benim görüşüm şu: kısa sapta perdeler birbirine daha yakın, el daha az açılıyor. Bu, bazı başlayanlara rahat geliyor. Perde aralıkları tel boyuyla birlikte kısalıyor; MEB modülündeki tabloda 88 cm'lik bağlamada 5. perde baş eşikten 22 cm uzakta, 56 cm'lik curada 14 cm.
Ama asıl belirleyici el değil.
Çalmak istediğiniz türküleri kim, hangi sazla çalıyor? Dinlediğiniz icracının sazına bakın.
Ders alacaksanız hocanız hangi sazla ders veriyor? Çoğu zaman onun sazıyla başlamak işleri kolaylaştırır.
Grupla mı çalacaksınız, tek başınıza mı? Grupta sazın sesinin nereye oturduğu da önemli.
Cura, divan ve diğerleri nerede duruyor?
Bağlama bir aile. Küçükten büyüğe cura, çöğür, kısa sap bağlama, uzun sap bağlama, tambura, divan sazı ve meydan sazı diye sıralanıyor. Cura ailenin en küçüğü ve uzun sapın bir oktav üstüne akort ediliyor. Kısa ve uzun sapta çoğunlukla 7 tel varken divan sazında 7 ya da 9 tel görürsünüz. Ailenin tamamına bakınca MEB modülü üç telli curadan on iki telli meydan sazına kadar uzanan bir aileden söz ediyor.
Bağlamanın rock grubuna nasıl girdiğini merak ediyorsanız Anadolu rock yazısına bakın.
Sonradan öbürüne geçmek zor mu?
İmkânsız değil ama el yeniden ayar ister. Kısa sap, uzun sapın ilk üç perdesi eksik hali olduğu için aynı notanın yeri kayıyor. Perdelerin arası da değiştiğinden parmaklarınızın ezberlediği mesafeler tutmuyor. Bu geçişin ne kadar süreceğine dair güvenilir bir kaynak yok, o yüzden süre vermiyorum.
Kulak ve ritim ise sazla birlikte taşınır. Türkülerde sık karşılaşacağınız 9/8 gibi ölçüler için aksak ritim yazısı iki sazda da işinize yarar. İlk sazı ikinci el alacaksanız teknede ve sapta neye bakacağınızı ikinci el enstrüman alırken yazısında sıraladım.