Gitar Çalarken Bilek Ağrısı Neden Olur? Çalgıcılar İçin Duruş Rehberi

Bilekteki sızıyı “geçer” diye kapatmadan önce bir rakama bakmakta fayda var. Müzisyenlerde çalmaya bağlı kas ve eklem sorunlarını tarayan bir derlemeye göre herhangi bir anda müzisyenlerin %37–47'si böyle bir sorun yaşıyor ve el ile bilek en sık etkilenen bölgeler arasında. İngiltere'nin sahne sanatları sağlığı kuruluşu BAPAM'ın müzisyenlere tavsiyesi ise kısa: ağrı hissederseniz durun.

Uzun bir provanın sonu. Son iki şarkıyı üst üste iki kez çaldınız, sol bilekte ince bir sızı var. Gitarı kılıfa koyarken bileği birkaç kez çevirirsiniz, “geçer” dersiniz. Çoğu zaman geçer de.

Ama her hafta aynı yerde, aynı saatte başlıyorsa artık bakmak lazım.

Bilek neden ağrıyor?

Çoğu zaman tek bir yanlış açı yüzünden değil. Aynı derlemede sayılan risk faktörleri bir karışım:

• konser, prova ya da seçme öncesi aynı parçaları yoğun tekrar etmek

• öğretmen ya da şef değişikliği

• psikolojik stres

• ağır bir enstrümanı taşımak için harcanan efor

• yanlış teknik

• eklem gevşekliği, yani eklemlerin normalden esnek olması

NHS'in tekrarlayan zorlanma yaralanması (RSI) sayfası da benzer bir tablo çiziyor: tekrarlayan işler ve kötü duruş riski artırıyor. Belirtiler yanma, sızı ya da zonklama şeklinde ağrı, sertlik, güçsüzlük, karıncalanma ya da uyuşma, kramp ve şişlik olabiliyor.

Konser öncesi provada bunların üçü bir arada olur. Tarih yaklaşmıştır, aynı zor geçişi yirmi kez çalarsınız ve biraz gerginsinizdir.

Listedeki bazı maddeler çalmakla ilgili bile değil. Ağır bir kombo amfiyi ya da gitar kılıfını her hafta merdivenden tek elle taşımak da efor. Biz ağır ekipmanı iki kişi taşıyoruz, kılıfı sırt askısıyla getiriyoruz. Stres de listede. Konser haftası gergin geçiyorsa bunu da hesaba katın, sadece bileğin açısını değil.

Çalgıcılar arasında ne kadar yaygın?

Rakamlar çalışmadan çalışmaya değişiyor, ama hiçbiri küçük değil.

Bu rakamlar “herkesin başına geliyor, takmayın” demek değil. Bu kadar yaygın bir şeyin önlemini erken almak demek.

Oturarak mı, ayakta mı?

O küçük gitarist çalışmasında oturarak çalarken gövdenin öne ve sağa eğildiği, sol bileğin de daha fazla yana, başparmak tarafına büküldüğü görülmüş. Sağ elini kullanan bir gitaristte bu, sapı tutan el. Rahat bir duruşu koruyanlarda ağrılı eklem sayısı daha azmış. Yazarlar ayakta çalmayı ve düzenli egzersiz alışkanlığını öneriyor.

25 kişi az. “Oturarak çalmak bileği bozar” demek doğru olmaz. Ama provayı baştan sona tabureye çökerek geçirenler için bakmaya değer.

Askı yüksekliği için internette bir sürü kesin ölçü dolaşıyor. Askı ile bilek ağrısı arasındaki ilişkiyi ölçen güvenilir bir kaynağa rastlamadım. Aynı çalışmada da askı yüksekliği ölçülmemiş; yazarlar sadece geniş bir askının sol omuzla boyun arasındaki kasın gerginliğini azaltabileceğini yorum olarak ekliyor.

Elimdeki en sağlam ilke NHS'ten geliyor: karpal tünel sayfasında bileği sık büken ya da sıkı kavrama gerektiren işleri, örnek olarak da enstrüman çalmayı, azaltmayı öneriyor. Ölçü yerine şunlara bakın:

• Kendinizi telefonla kaydedin. Bilek uzun süre keskin bir açıyla bükülü kalıyor mu?

• Akor temiz çıksın diye sapı ne kadar sıkıyorsunuz? Bende gereken kuvvet çoğu zaman sandığımdan az çıktı.

• Oturuyorsanız gövde öne çöküyor mu? Arada ayağa kalkıp çalın.

Bare akorlar bu açıdan en zorlayıcı yerlerden biri. Temiz çıkmıyor diye sapı daha çok sıkmak kolay; F akorunu nasıl bastığımızı ayrıca yazdım.

Isınma ve molayı nasıl ayarlamalı?

BAPAM'ın rehberi açık. Müzik dahil beceri isteyen her fiziksel işten önce ısının. Çalışırken ve çalarken düzenli mola verin, bol su için. Bitirirken hafif esneme ve yumuşak çalmayla soğuyun. Eklemleri aşırı esnek olan (hipermobil) kişilerin ise ısınmaya başlamadan önce bir sahne sanatları sağlığı uzmanına danışması öneriliyor.

Isınmanın sakatlığı önlediğini gösteren bir çalışma bilmiyorum; bu bir uzman önerisi. Yine de bedava bir alışkanlık. Gitarist çalışmasında ısınanlar bunu ortalama dokuz dakika kadar yapıyordu.

“Her 25 dakikada 5 dakika mola” gibi kesin kurallar da dolaşıyor. Bunları doğrulayan bir kaynak bulamadım; NHS ve BAPAM sadece “düzenli mola” diyor. Biz provada molayı şarkı bloklarına bağlıyoruz: blok bitince herkes enstrümanı bırakıyor, su içiyor. Evde çalışırken süreyi nasıl böldüğümü günde kaç dakika çalışmalı sorusunun cevabında anlattım.

“Çalarak geçer” doğru mu?

Hayır. “Ağrıya rağmen çal, alışırsın” en yaygın tavsiyelerden biri ve BAPAM tam tersini söylüyor: ağrı varsa durun.

Bizde provadaki kural basit. Ağrısı başlayan çalmayı bırakıyor, kalan şarkıları onsuz ya da sadeleştirerek geçiyoruz. Bir provayı eksik bitirmek dünyanın sonu değil.

Öbür uçtaki fikir de tam doğru değil. “Tek çare aylarca enstrümana dokunmamak” diye bir kural yok. Derlemenin yazarları güncel yaklaşımın uzun dinlenmeden çok kişiye göre planlanan rehabilitasyon olduğunu yazıyor. Aynı yazarlar tedavinin büyük ölçüde kanıttan çok inanca dayandığını da ekliyor. Yani neyin ne kadar yapılacağı, sizi muayene eden birinin kararı.

Bateri ve bağlama çalanlar için durum farklı mı?

Davulcularda bilek yine ön planda. 831 davulcuyla yapılan bir ankette katılımcıların %68'i hayatında en az bir kez çalmaya bağlı bir sorun yaşadığını, %23'ü şu an yaşadığını söyledi. En çok üst ekstremite etkilenmiş (%59); bölgeler arasında bilek (%25) ve bel (%24) öne çıkıyor.

Bağlamada veri daha az. 50 müzisyenle yapılan bir Türk çalışmasında bağlama; keman, çello, flüt, gitar ve kontrbasla birlikte “asimetrik duruşla çalınan” enstrümanlar grubuna konmuş. Bu gruptakilerde bel, el, sırtın üst kısmı ve leğendeki ağrı daha şiddetli çıkmış. Çalışma bağlamaya özel ayrı bir sonuç vermiyor, ama asimetrik duruşun gitardan ibaret olmadığını gösteriyor.

Hangi belirtilerde doktora gitmeli?

NHS ve Cleveland Clinic'in sıraladığı şu durumlarda kendi kendinize çözmeye çalışmayın, bir hekime görünün:

• Geçmeyen ağrı: ağrı geçmiyorsa ya da giderek kötüleşiyorsa.

• Uyuşma ve karıncalanma: özellikle elde ve parmaklarda. NHS'in karpal tünel sayfasına göre bu belirtiler genellikle geceleri daha kötü oluyor.

• Kavramada güçsüzlük: başparmakta zayıflık, bir şeyi tutmakta zorlanmak.

• Ağrısız ama kontrolsüz hareket: çalarken parmakların istemsiz kıvrılması, kasılması ya da elin garip bir duruşa girmesi. Cleveland Clinic'e göre müzisyen distonisi sadece belirli bir iş sırasında, örneğin enstrüman çalarken ortaya çıkabiliyor ve gitaristlerde de görülüyor.

Parmak uçlarındaki acı ise bilekten ayrı bir konu; parmak ucu acısının ne zaman geçtiğini ayrı yazdım.