Konser Öncesi Ses Kısılırsa Ne Yapılır? Vokalistler İçin Ses Sağlığı

Ses kısıklığı; sesin boğuklaşması, zorlanması, pürüzlenmesi ya da yer yer kopmasıyla kendini gösteriyor. Vokalist için konserden hemen önce gelmesi ayrı bir stres, çünkü iki soru aynı anda gündeme geliyor: ses sağlığı ve sahneye çıkma kararı. Aşağıdakiler tıbbi tavsiyenin yerine geçmiyor. Ne zaman doktora gitmek gerektiğini ve grubun bu durumda neler yapabileceğini anlatıyor.

Cumartesi konser var. Perşembe sabahı vokalist grup sohbetine yazıyor: "Sesim gitti, iki gündür boğazım kötü." İlk cevap "Ballı ıhlamur iç, bir şey olmaz" oluyor. İkincisi "İptal mi ediyoruz?" Bu iki cevabın arasında yapılabilecek çok şey var.

Konserden önce ses neden kısılır?

Ses kısıklığının pek çok nedeni var. Konser öncesi dönemde en sık görülenler şunlar:

• Larenjit: Gırtlağın iltihaplanması. Genelde soğuk algınlığı ya da grip gibi bir enfeksiyonla birlikte geliyor.

• Sesin aşırı ya da yanlış kullanılması: Uzun provalar, kendini duyamadığı bir sahnede bağırarak söylemek, gürültülü ortamlarda uzun süre konuşmak.

• Reflü: Mide asidinin gırtlağa kadar çıkması.

• Sık boğaz temizleme ve uzun süren öksürük.

• Ses tellerinde nodül, polip ya da kanama gibi sorunlar. Bunlar ancak muayeneyle anlaşılabiliyor.

İngiltere'nin kamu sağlık hizmeti NHS, larenjitin genelde bir iki hafta içinde kendiliğinden geçtiğini belirtiyor. Ama konsere iki gün kalmışsa, bu süre bir işe yaramıyor. O yüzden asıl soru, önümüzdeki iki günü sese en az yük bindirerek nasıl geçireceğiniz.

Ses kısıldığında ilk günlerde ne yapılır?

Sağlık kaynaklarının çoğunun ortak önerileri şunlar:

• Sesi dinlendirin. Konuşmayı azaltın, şarkı söylemeyi bırakın. Telefonla konuşmak yerine yazışmak bile fark ediyor.

• Bol su için. Ses tellerinin nemli kalması için.

• Havayı nemli tutun. Nemlendirici ya da buhar solumak öneriliyor.

• Kafeini ve alkolü azaltın.

• Boğazınızı temizlemeyin. Boğaz temizlemek balgamı atmıyor, ses tellerini birbirine sürtüyor. Yutkunmak ya da tek bir öksürük daha iyi.

• Sigara içilen ortamlardan uzak durun.

Burun açıcı bazı ilaçlar boğazı kurutabiliyor. Herhangi bir ilaca başlamadan önce eczacıya ya da doktora danışın. Tam ses istirahatinin de bir sınırı var. Uzmanlar tam sessizliğin birkaç günden uzun sürmesini önermiyor, uzun süren istirahat kasları zayıflatabiliyor. Ne kadar dinlenmek gerektiğine, kendi kendinize değil doktorla birlikte karar vermek en doğrusu.

Fısıldamak sesi dinlendirir mi?

Pek çok kişi sesini korumak için fısıldamaya geçiyor. Ama sağlık kaynaklarının çoğu, ses kısıkken fısıldamaktan da kaçınmayı öneriyor. Fısıldamak sessiz gibi görünse de gırtlağı zorlayabiliyor.

Konuyla ilgili bir çalışmada, ses sorunu olan yüz kişinin fısıldarken gırtlağı incelendi. Kişilerin çoğunda fısıldarken zorlanma arttı, bir kısmında değişmedi, azında ise azaldı. Yani fısıldamak herkes için aynı etkiyi yapmıyor ama çoğu kişi için bir dinlenme sayılmıyor. En güvenli yol, mümkün olduğunca az konuşmak.

Ağrı kesiciyle sahneye çıkmak neden riskli?

Ağrı, sesin sınırına yaklaştığınızı söyleyen bir işaret. Bir ilaçla ağrıyı bastırıp sahneye çıkmak, o işareti susturup sesi zorlamak anlamına gelebiliyor. Sahnede adrenalinle birlikte bu sınır daha da kolay aşılıyor.

Burada iki şeyi ayırmak gerekiyor. Ağrı için eczacının ya da doktorun önerdiği bir ilacı almak başka, ağrıyı bastırıp sesi normalde olduğu gibi kullanmaya çalışmak başka. Kortizonlu ilaçlar gibi güçlü ilaçlar ise ses tellerinin muayenesi yapılmadan, sadece "konser var" diye kullanılmamalı. Bu kararı ancak muayeneden sonra bir doktor verebilir.

Hangi belirtilerde KBB'ye gidilmeli?

Aşağıdaki belirtilerden biri varsa beklemeden bir doktora, tercihen bir kulak burun boğaz uzmanına gidin:

• Nefes almakta zorlanma. Bu durumda acil servise gidin.

• Kanlı öksürük.

• Yutmakta güçlük.

• Boyunda şişlik.

• Konuşurken ya da yutarken ağrı.

• Sesin birkaç günden uzun süre tamamen kaybolması.

• Geçmeyen ateş.

Bu belirtiler yoksa bile, kısıklığın ne kadar sürdüğüne dikkat edin. Kaynaklar farklı süreler veriyor. NHS iki haftadan uzun süren ya da sık tekrarlayan kısıklıkta doktora gitmeyi öneriyor. Amerikan kulak burun boğaz derneğinin klinik kılavuzuna göre dört hafta içinde düzelmeyen kısıklıkta gırtlak muayenesi gerekiyor ve ciddi bir neden şüphesi varsa bu süre beklenmiyor. Sesini sahnede kullanan biri için en pratik kural, emin olamadığınızda erkenden bir uzmana görünmek.

Konser iptal mi edilmeli, ertelenmeli mi?

Bu kararı sesiniz değil, mümkünse bir doktor vermeli. Muayenede ciddi bir sorun görülmezse ve doktor sahneye çıkmanıza engel görmezse bile sesin geçici sınırlarına uymak gerekiyor. Zor pasajları tekrar tekrar denemek ya da normal sesinizi zorla yakalamaya çalışmak, kalıcı bir hasar riskini artırabiliyor.

İptal ya da erteleme gerekiyorsa mekâna ne kadar erken haber verirseniz o kadar iyi. Son dakika iptali hem mekânı hem grubu zor durumda bırakıyor. Erken yapılan bir telefon, çoğu zaman yeni bir tarih bulmanın da yolunu açıyor.

Grup olarak neler yapılabilir?

Ses kısıklığı sadece vokalistin sorunu gibi görünse de grubun yapabileceği çok şey var:

• Tonu düşürün. Zorlayan şarkıları yarım ya da bir ton aşağıdan çalmak, vokalistin tiz bölgeye çıkmasını engelliyor. Tonu grupça kaydırmanın yolu transpoze rehberinde adım adım var.

• Setlisti hafifletin. Vokali en çok zorlayan şarkıları o geceliğine çıkarın ya da setin sonuna değil başına koyun.

• Vokali paylaşın. Grupta başka bir vokal varsa, bazı şarkıları ona verin.

• Enstrümantal parça ekleyin. Setin ortasındaki bir enstrümantal parça, vokaliste birkaç dakika dinlenme sağlıyor.

• Sound check'i kısa tutun. Vokalist sesini konser için saklasın, kontrolde sadece seviye için birkaç cümle yeterli.

Kısıklık geçtikten sonra da grubun konuşması gereken bir konu var: bir dahaki sefere nasıl önlenir? Konser haftasında provaları kısa tutmak, vokalistin provada kendini net duyabileceği bir monitör sesi ayarlamak ve provada vokali her şarkıda tam güçle kullanmak yerine bazı tekrarlarda hafif söylemek, sesi konser gecesine saklamanın yolları. Kendini duyamayan bir vokalist farkında olmadan zorluyor, bu yüzden monitör ayarı bir konfor değil, sesin korunması meselesi.

BandUp'ın Sahne Modu'nda şarkının ton çipine dokunduğunuzda bütün akorlar hedef tona kayıyor ve bu değişiklik tüm üyelerin ekranına anında yansıyor. Bu canlı transpoze geçici: oturum bittiğinde şarkı kendi tonuna dönüyor, kayıtlı hâli değişmiyor. Setlistin sırasını da sahnede değiştirebiliyor, bir şarkıyı çıkarıp gerekirse geri alabiliyorsunuz. Değişiklikler otomatik kaydediliyor.

Ses iyileşip sahneye dönerken vokal ısınma egzersizleri ile yavaş başlamak, sesi yeniden zorlamadan konser temposuna döndürüyor.