Transpoze Nedir? Nasıl Yapılır? (Gitar, Klavye, Vokal ve Grup İçin)
Transpoze, bir şarkının bütün notalarını aynı miktarda yukarı ya da aşağı taşımaktır. Melodi, akor sırası, şarkının havası aynı kalır. Hepsi birlikte kayar, şarkı sadece daha tiz ya da daha pes duyulur. Kâğıt üstünde bu kadar basit.
Provada ise iş genelde nakaratta patlar. Vokal zirveye yetişemez, biri "yarım ton inelim mi?" der ve beş kişi aynı anda kafasında hesap yapmaya başlar. Gitarist kapoyu arar, klavyeci düğmeye uzanır, basçı "ilk akor ne oldu şimdi?" diye sorar. Grupta çalan herkes bu sahneyi bilir.
Aşağıda önce işin mantığını, sonra enstrüman enstrüman nasıl yapıldığını anlatıyorum. Asıl önemli kısım sonda: grup olarak ton değiştirmek. Tek başına transpoze kolay. Beş kişinin aynı anda doğru yapması ayrı bir iş.
Yarım ton nedir, transpoze neden onunla ölçülür?
Transpozenin ölçü birimi yarım ton. Gitarda bir perde, bir yarım ton. Piyanoda yan yana iki tuş, siyah beyaz fark etmez, yine bir yarım ton.
On iki nota şu sırayla dizilir, sonra başa döner:
C · C# · D · D# · E · F · F# · G · G# · A · A# · B → tekrar C
Provada Do Re Mi ile konuşanlar için: C=Do, D=Re, E=Mi, F=Fa, G=Sol, A=La, B=Si. Akor kâğıdında harf görürsünüz, ağızdan Do Re Mi çıkar. İkisi aynı şey.
Transpoze etmek, her akoru bu merdivende aynı sayıda basamak kaydırmak demek. Bir akoru kaydırıp diğerini yerinde bırakırsanız şarkı transpoze olmaz, bozulur. İlk denemelerde en sık yapılan hata tam olarak bu: C'yi D yapıp F'yi unutmak. Nakarata girildiği an herkes duyar.
Yarım ton tablosu
Akor | 1 yarım ton yukarı | 2 yarım ton yukarı | 1 yarım ton aşağı | 2 yarım ton aşağı |
|---|---|---|---|---|
C | C# | D | B | A# |
C# | D | D# | C | B |
D | D# | E | C# | C |
D# | E | F | D | C# |
E | F | F# | D# | D |
F | F# | G | E | D# |
F# | G | G# | F | E |
G | G# | A | F# | F |
G# | A | A# | G | F# |
A | A# | B | G# | G |
A# | B | C | A | G# |
B | C | C# | A# | A |
Akorun türü değişmez. Minör minör kalır, yedili yedili kalır. Am iki yarım ton yukarı Bm olur, B olmaz.
Bir şarkı neden transpoze edilir?
Provada ton değiştirme ihtiyacı neredeyse hep şu dört sebepten biriyle gelir:
Vokalin aralığı. En yaygını. Şarkı orijinalinde başka birinin sesine göre yazılmıştır. İki üç yarım ton aşağı çekmek, zorla söylenen bir parçayı rahat söylenen bir parçaya çevirir.
Enstrümanda rahatlık. Gitarda E, A, D, G açık akorlarla akar. Eb ya da Ab gelince bütün gece barre basarsınız. Bir yarım tonluk kaydırma bazen bütün provayı kurtarır.
Aktarmalı enstrümanlar. Trompet, saksafon, klarnet yazıldığı gibi duyulmaz. Gruba nefesli biri katıldıysa transpoze artık seçenek değil. Aşağıda ayrıca anlattım.
Ses yorgunluğu. Uzun bir sette vokalin sesi sona doğru yorulur. Son şarkıları yarım ton aşağı almak kapanışı kurtarır.
Transpoze her enstrümanda nasıl yapılır?
Gitarda
İki yolu var, ikisini de bilmeniz lazım.
Kapo ile. Kapoyu kaçıncı perdeye takarsanız o kadar yarım ton yukarı çıkarsınız. Kapoyu 2. perdeye takın, aynı akor şekilleriyle devam edin. Şarkı iki yarım ton tizleşir. Parmaklar değişmez, o yüzden en hızlısı bu.
Dikkat: Kapo sadece yukarı çıkarır. Şarkıyı pesleştirecekseniz ya akorları aşağı kaydıracaksınız ya da gitarı aşağı akort edeceksiniz. Bütün telleri yarım ton aşağı akort etmek rock gruplarında çok yaygındır. Siz aynı şekillerle çalarsınız, şarkı yarım ton pes çıkar.
Akorları kaydırarak. Tablodan her akoru aynı miktarda kaydırırsınız. Daha zahmetli ama pesleştirirken çoğu zaman tek yol bu.
Klavyede
Neredeyse her klavyede bir transpoze tuşu vardır. Bir düğmeyle şarkıyı istediğiniz kadar yarım ton kaydırırsınız, parmaklar aynı tuşlara basmaya devam eder.
Tuzak da burada. Klavyeci düğmeyi açıp aynı yerlere basarken gitarist gerçekten başka akorlar çalıyordur. Provada kimin hangi tonda olduğu karışıyorsa sebep genelde budur. Tonu sesli söyleyin. "Bende ayarlı" demek yetmez, "D'deyiz" demek gerekir.
Basta
Bas transpozede en rahat enstrüman. Her notayı aynı sayıda perde kaydırırsınız, bitti. Tek dert, pesleştirirken en kalın telin altına düşmek. O notaları bir oktav yukarıdan çalmak zorunda kalırsınız, bu da hattın karakterini biraz değiştirir.
Nefeslilerde (aktarmalı enstrümanlar)
En çok kafa karışan yer burası. Bu enstrümanlar notayı yazıldığı gibi değil, sabit bir mesafe farkıyla duyurur:
Enstrüman | Grup C'de çalıyorsa o kişi şunu okur |
|---|---|
Trompet, klarnet, tenor saksafon (Bb) | D, iki yarım ton yukarı |
Alto saksafon, alto korno (Eb) | A, büyük altılı yukarı |
Flüt, keman, gitar, klavye, bas (C) | C, fark yok |
Yani saksafoncu "ben A'dan okuyorum" dediğinde sizinle aynı tonda çalıyor olabilir. Provada tartışma çıkaran soru "şarkı hangi tonda?" sorusudur. Doğru soru: "Duyulan ton hangisi?" Grupta konuşulan ton her zaman duyulan tondur.
Vokalde
Vokal için transpoze hesap değil, deneme işi. Provada şöyle yapın:
Şarkının en tiz notasını bulun. Genelde nakaratın zirvesidir.
Vokal o notaya rahat çıkabiliyor mu, bakın. "Çıkabiliyor" yetmez, "üç şarkı sonra da çıkabiliyor" olmalı.
Çıkamıyorsa yarım ton inin ve tekrar deneyin.
Aynı kontrolü en pes notayla da yapın. Aşağı inerken alt uçta sesin boğuklaşması çok sık görülür.
İki üç yarım ton çoğu şarkıyı oturtur. Beş altı yarım ton gerekiyorsa o şarkı o vokalin şarkısı olmayabilir. Bunu söylemek zor ama provada iki saat boğuşmaktan iyidir.
Diyez mi, bemol mü: C# mı yazmalı, Db mi?
Aynı ses iki türlü yazılabilir: C# ile Db aynı tuştur. Hangisini yazacağınız şarkının tonuna bağlıdır:
Diyez kullanan tonlar: G, D, A, E, B, F# ve minörleri (Em, Bm, F#m, C#m, G#m)
Bemol kullanan tonlar: F, Bb, Eb, Ab, Db ve minörleri (Dm, Gm, Cm, Fm, Bbm)
Kural basit: Bir şarkıda C# ile Db yan yana yazılmaz. Transpozeden sonra akorları tek mantıkla yazın. Yoksa aynı akoru iki farklı adla gören grup arkadaşınız ilk ölçüde takılır.
Grup olarak ton değiştirirken ne ters gider?
Tek başına transpoze aritmetik. Beş kişinin aynı anda yapması organizasyon. Provalarda en sık gördüğüm dört sorun:
Herkes başka bir tondan bahsediyor. Klavyeci düğmeyle, gitarist kapoyla, nefesli kendi aktarmasıyla çalıyor. Üçü de "ben doğru çalıyorum" diyor ve üçü de haklı. Çözüm: duyulan tonu tek cümleyle yazıya dökmek. "Bu şarkı D'de."
Değişiklik bir kişide kalıyor. Prova sonunda "bunu yarım ton aşağı alalım" deniyor. İki kişi not alıyor, üçüncüsü bir sonraki provaya eski tonla geliyor. Ton, şarkının kalıcı bilgisi olarak bir yerde yazmalı. Birinin aklında değil.
Sahnede son dakika ton değişikliği. Vokalin sesi kapandıysa mecbur kalırsınız ama bedeli var. Gitarist kapoyu taşıyacak, klavyeci düğmeye basacak, nefesli kafadan aktaracak. Hepsi iki şarkı arasındaki birkaç saniyede. Bunu provada bir kez denemediyseniz sahnede denemeyin.
Kişisel ihtiyaçla grup tonunu karıştırmak. Trompetçinin başka bir yerden okuması grubun tonunu değiştirmez. Bunlar iki ayrı katman ve ayrı tutulmalı.
En sık yapılan transpoze hataları neler?
Tek akoru kaydırmak. Ya hepsi ya hiçbiri. Yarısı kaydırılmış şarkı transpoze değil, hatadır.
Akor türünü değiştirmek. Am kaydırılınca Bm olur, B olmaz.
Sadece yukarıyı düşünmek. Kapo alışkanlığı yüzünden çoğu grup şarkıyı pesleştirmenin de bir seçenek olduğunu unutur.
Tonu sözde bırakmak. Bir hafta sonra kimse hangi tonda karar verdiğinizi hatırlamaz.
Ton kararını grupta nasıl sabit tutarsınız?
Transpozenin zor kısmı hesap değil. Zor kısım, bütün grubun aynı sayfada kalması. Şarkının tonu bir yerde yazılı durmalı, değişince herkesin gördüğü yerde değişmeli. Kişisel ihtiyaçlar da grubun tonunu bozmamalı.
BandUp bunu üç ayrı katman olarak tutuyor. Şarkının tonu şarkının kalıcı bilgisi: Editörde transpoze ettiğinizde bütün akorlar tonla birlikte kayar. Sahne Modu'nda ton çipine dokunduğunuzda değişiklik geçicidir ve anında bütün grubun ekranına yansır, oturum bitince orijinal ton geri gelir. Kendi enstrümanınız için kişisel transpoze açarsanız da sadece sizin ekranınız kayar. Bb trompet çalan biri için tam olarak bu lazım.
Ton geçişleri şarkı sıralamasını da etkiler, bunu Sahne Setlisti Nasıl Hazırlanır? yazısında anlattık. Grubunuz yeni kurulduysa, ton kararlarının da oturduğu prova düzenini Müzik Grubu Nasıl Kurulur? yazısında bulabilirsiniz.