Kafiye Şeması Nedir? Şarkıda AABB ve ABAB Düzeni

AABB, ABAB, ABCB: söz yazımıyla ilgili bir kaynağa baktığınızda bu harf dizileriyle mutlaka karşılaşıyorsunuz. Bunlar kafiye şemaları, yani bir şiirde ya da şarkı sözünde satır sonlarının hangi düzende kafiyelendiğini gösteren kısaltmalar. Birbiriyle kafiyeli satırlara aynı harf veriliyor. İlk iki satır birbiriyle, son iki satır birbiriyle kafiyeliyse şema AABB, birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü kafiyeliyse ABAB oluyor. Ders kitaplarında bu harfler genelde küçük yazılıyor (aabb), anlamı aynı.
Söz yazan gruplardan en sık duyduğum dert, dört satırlık bir kıtanın üçüncü satırında takılmak. Biri kıtayı yazıyor, her satırı birbiriyle kafiyelemeye uğraşıyor ve üçüncü satırda takılıyor. Şemayı baştan seçmek bu yükü azaltıyor. ABCB seçen biri, dört satırdan sadece ikisinin kafiyeleneceğini baştan biliyor. Kalan iki satır anlam için serbest kalıyor.
Kafiye şeması harflerle nasıl gösterilir?
Yöntem basit: ilk satırın sonuna A harfi veriliyor. Sonraki satır onunla kafiyeliyse o da A, değilse B oluyor. Yeni bir kafiye sesi her geldiğinde alfabede bir sonraki harfe geçiliyor. Hiçbir satırla kafiyelenmeyen satırlar için bazı kaynaklar X harfini kullanıyor. Harfler kıta kıta değil, bölüm bölüm yeniden başlatılabiliyor.
Harfi verirken dikkat edilecek nokta, kafiyeyi redifinden ayırmak. Türkçede satırların sonu aynı ekle bitiyorsa bu kafiye değil, redif sayılıyor. Şemayı çıkarırken ekleri ayırıp köklerdeki sese bakmak gerekiyor. Bu ayrımı kafiye nedir yazısında örneklerle anlattık.
Hangi kafiye şemaları var?
Şarkılarda ve şiirde en sık karşılaşılan şemalar şunlar. Türkçe adları edebiyat derslerinden geliyor. Bazı kaynaklar aynı şemayı farklı adlarla anıyor, özellikle "düz kafiye" adı farklı düzenler için kullanılabiliyor.
| Şema | Türkçe adı | Nasıl duyulur? |
|---|---|---|
| AABB | Mesnevi tipi, düz kafiyenin bir biçimi | Vurucu, hızlı, kolay akılda kalan |
| ABAB | Çapraz kafiye | Akıcı, kafiyeyi biraz bekletir |
| ABCB | Yaygın bir Türkçe adı yok | Gevşek, anlama yer bırakır |
| AAXA | Mâni tipi | Üç kafiye ve bir serbest satır |
| ABBA | Sarma kafiye | Kapanan, çerçeve gibi |
| ABA BCB | Örüşük kafiye | Her kıta bir sonrakine bağlanır |
Okulda bu konuyu çalışıyorsanız öğretmeninizin kullandığı adlar geçerli. Şarkı yazarken önemli olan ad değil, şemanın kulakta nasıl bir his bıraktığı.
AABB düzeni şarkıda nasıl duyulur?
AABB'de kafiye hemen geliyor: bir satır soruyor, bir sonraki satır cevaplıyor. Bu yüzden vurucu ve akılda kalıcı. Nakaratlarda ve çocuk şarkılarında bu kadar sık görülmesinin sebebi bu. Örnek olarak kurduğum dört satır:
- Sokak lambası söndü (A)
- Gece bize döndü (A)
- Kimse duymadı sesi (B)
- Yarım kaldı hevesi (B)
AABB'nin riski de aynı yerden geliyor. Kafiye çok sık geldiği için uzun bir kıtada tekdüze ve tahmin edilebilir duyulabiliyor. Bu yüzden söz yazarları onu çoğu zaman nakarata saklıyor, kıtalarda daha gevşek bir düzen kullanıyor.
ABAB ne zaman tercih edilir?
ABAB'de kafiye bir satır gecikiyor. A sesi geliyor, araya B giriyor, sonra A geri dönüyor. Kulak ilk kafiyeyi beklerken arada başka bir şey duyuyor ve kafiye geldiğinde küçük bir çözülme hissi oluşuyor. Bu, ABAB'yi hikâye anlatan kıtalar için uygun yapıyor. Akış daha uzun, daha az kesik.
- Pencerede bir ışık yandı (A)
- Kapıda eski bir mektup var (B)
- Kimse bilmez kaç kez kandı (A)
- Okunmadan duruyor o kadar (B)
ABAB'nin zorluğu, iki ayrı kafiye sesini aynı anda taşımak. Dört satırda iki çift kafiye bulmak, AABB'deki kadar kolay değil ve anlamı korumak daha fazla emek istiyor.
ABCB gibi gevşek şemalar ne işe yarar?
ABCB'de sadece ikinci ve dördüncü satırlar kafiyeli. Birinci ve üçüncü satırlar serbest. Halk şarkılarında, hikâye anlatan şarkılarda ve folk müziğinde çok yaygın. Kafiye sayısı azaldığı için yazan kişi anlama daha çok yer ayırıyor. Dinleyici ise kafiyenin azlığını çoğu zaman fark etmiyor, çünkü kafiyeli satırlar zaten kulağın beklediği yerde, kıtanın sonunda.
- Bu şehirde herkes yorgun (A)
- Herkes bir yere koşar (B)
- Durup bakmıyor kimse (C)
- Gün bitmeden yaşar (B)
Türk halk edebiyatındaki mâni de benzer bir mantıkla çalışıyor: AAXA düzeninde dört satırdan üçü kafiyeli, üçüncü satır serbest. Serbest satır, son satırdaki kafiyeye hazırlık yapıyor.
Kıta ile nakarat aynı şemayı kullanmak zorunda mı?
Hayır. Şarkılarda bölümler arasında şema değiştirmek çok yaygın ve çoğu zaman bilinçli bir tercih. Sık görülen bir düzen, kıtalarda ABAB ya da ABCB, nakaratta AABB. Kıtalar hikâyeyi anlatırken akıcı ve gevşek kalıyor, nakarat ise sık kafiyeyle vuruculaşıp akılda kalıyor.
Şema değişikliği, dinleyiciye şarkının bölüm değiştirdiğini de hissettiriyor. Melodi ve akorlar değişirken kafiye düzeninin de değişmesi, nakaratın "geldiğini" daha belirgin kılıyor. Şarkının bölümlerinin nasıl ayrıldığını şarkı formu yazısında anlattık.
Şemayla yazarken nerede tökezleniyor?
- Şemayı anlamın önüne koymak. ABAB'ye sadık kalmak için bir satırı bükmek, şarkıya şemadan çok daha fazla zarar veriyor. Satır bükülüyorsa şemayı gevşetmek daha iyi bir seçim.
- Uzun bir şarkıda tek şemada kalmak. Üç kıta ve üç nakarat boyunca aynı AABB, şarkının ortasında tekdüze duyulmaya başlıyor.
- Kıtanın ortasında şemayı bir kez kaçırmak. Dinleyici ilk iki kıtada ABAB'ye alıştıysa, üçüncü kıtada eksik kalan tek bir kafiye kulakta boşluk gibi duyuluyor. Bilinçli bir kırılma ise bu boşluk bir vurguya dönüşebiliyor.
- Redifi kafiye saymak. Bütün satırlar aynı ekle bitiyorsa şema kâğıtta AAAA görünüyor, ama kulakta tek bir tekrar gibi duyuluyor.
- Melodiyi hesaba katmamak. Kafiyeli satırların melodide benzer yerlere düşmesi kafiyeyi güçlendiriyor. Biri uzun bir notaya, diğeri hızlı bir geçişe düşerse şema kâğıtta kalıyor.
Bir şarkının kafiye şeması nasıl çıkarılır?
Sevdiğiniz bir şarkının şemasını çıkarmak, kendi yazdığınız sözlerde hangi düzeni kullanacağınızı seçmenin iyi bir yolu. Adımlar şöyle:
- Şarkının sözlerini bölüm bölüm yazın: kıta, nakarat, köprü.
- Her satırın son kelimesinin altını çizin.
- Ekleri ayırın, köklerdeki sese bakın.
- İlk satıra A verin. Her yeni kafiye sesinde bir sonraki harfe geçin.
- Her bölümün şemasını ayrı yazın ve karşılaştırın.
Birkaç şarkıda bunu yaptıktan sonra bir şeyi fark ediyorsunuz: çok az şarkı tek bir şemaya baştan sona sadık kalıyor. Şema bir kural değil, bir başlangıç noktası. Bir kıtada seçtiğiniz düzen, nakaratta ya da köprüde kendiliğinden değişebiliyor ve bu çoğu zaman şarkıya iyi geliyor. Kafiyeyi bulmanın yollarını kafiye nasıl bulunur yazısında bulabilirsiniz.